सफा आकाशमुनि विनाश

 सफा आकाशमुनि विनाश

नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा घातक बाढी

२६ अगस्ट २०२६ को बिहान बेत्रावतीको आकाश ठ्याक्कै सफा थियो। न बादल लागेको थियो, न पानी पर्ने कुनै संकेत। तर घण्टौं नबित्दै यही सानो पहाडी बजार नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा भयावह प्राकृतिक विपत्तिमध्ये एउटाको साक्षी बन्यो। कुनै पूर्वसूचना बिना आइपुगेको पानी, हिलो र ढुङ्गाको एउटा विशाल लहरले केही घण्टाभित्रै दर्जनौं बस्ती निलिदियो, हजारौं मानिस बेपत्ता बनायो, र नेपाल तथा चीन दुवैतर्फ गहिरो चोट पुर्‍यायो।

सोचनीय कुरा के हो भने, आकाश सफा हुँदा र वर्षा नहुँदा पनि यस्तो विनाशकारी बाढी आखिर कसरी आयो?

पहाड आफैं किन भत्कियो

त्यही बिहान ८ बजेर ३७ मिनेटमा नेपाल र चीनको सीमा नजिकैका भूकम्पीय संयन्त्रहरूमा ५.२ म्याग्निट्युडको एउटा कम्पन दर्ता भयो। सुरुमा धेरैले यसलाई साधारण भूकम्प सम्झे। तर अमेरिकी भूगर्भीय सर्वेक्षण संस्था (USGS) र जर्मनीको GFZ हेल्महोल्ट्ज सेन्टरको पछिल्लो विश्लेषणले प्रस्ट पार्‍यो, यो टेक्टोनिक भूकम्प थिएन। बरु यो ७,२३४ मिटर अग्लो लाङटाङ लिरुङ हिमशिखरको उत्तरी भागमा भएको हिउँ र चट्टानको विशाल पहिरोको धक्का थियो।

करिब डेढ किलोमिटर चौडा हिमनदी र चट्टानको एउटा ठूलो हिस्सा उचाइबाट खसेर यति तीव्र गतिमा तल्लो भूभागसँग ठोक्कियो कि यसैको कम्पनले उक्त भूकम्पीय संकेत उत्पन्न गर्‍यो। भत्किएको यो हिमपुञ्ज तल ल्हेन्दे खोलामा गएर मिसियो, केही समय नदीको बहाव अवरुद्ध भयो, र त्यो अस्थायी बाँध फुट्नेबित्तिकै पानी, हिलो, ढुङ्गा र बरफको विशाल पुञ्ज तल्लो भेगतिर बग्न थाल्यो।

सेटेलाइट तस्बिरहरूले यो हिमखण्ड पहिरो जानुअघिका महिनाहरूमा नै बिस्तारै चलिरहेको देखाएका थिए, जुन यसको बढ्दो अस्थिरताको संकेत थियो।

रसुवागढीदेखि त्रिशूलीसम्म, विनाशको ७२ किलोमिटर

सीमापारि तिब्बतको ग्याइरोङ नाकाबाट सुरु भएको यो प्रलय केही मिनेटमै नेपाल छिर्‍यो। सबैभन्दा पहिले चपेटामा पर्‍यो रसुवागढी नाका, जहाँ मैत्री पुल, भन्सार तथा आप्रवासन कार्यालय र लाइनमा रहेका सयौं गाडी क्षणभरमै बगे। यही नाकाबाट कैलाश मानसरोवर जाने तीर्थयात्रीहरूको ओहोरदोहोर पनि उस्तै चलिरहेको थियो।

त्यसपछि बाढीले टिमुरे र स्याफ्रुबेसी बजार डुबायो, जहाँ बजार र जलविद्युत आयोजना ध्वस्त भए। बिहान करिब ९ बजे यो लहर बेत्रावती पुग्दा त्यहाँको घडी टावरको समय ९ बजेर २९ मिनेटमै अडियो, जुन आजसम्म पनि उही समयमा उभिएको छ। नदीभन्दा झन्डै सय मिटर माथि रहेको र शताब्दियौंदेखि बाढीले नछोएको बेत्रावती बजार यसपटक ९० प्रतिशतभन्दा बढी भत्कियो।

बाढी अगाडि बढ्दै त्रिशूली बजार पुग्यो, जहाँ पुल र दर्जनौं घर बगे। लगभग ८८ किलोमिटर तल गल्छीमा पुग्दा पनि आधा घण्टाभित्रै त्रिशूली नदीको सतह लगभग नौ मिटरले उकालियो। कुल मिलाएर यसले रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लाका ७२ किलोमिटरभन्दा बढी लामो नदी तटीय क्षेत्रलाई तहसनहस पार्‍यो।

मानवीय क्षति, अझै नटुंगिएको तथ्याङ्क

हालसम्मको तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा मात्रै १,३०० भन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाइसकेका छन् भने ५,१०० भन्दा बढी अझै बेपत्ता छन्। सीमापारि तिब्बततर्फ चिनियाँ अधिकारीहरूले हालसम्म ४३ जनाको मृत्यु र ५१९ जना बेपत्ता रहेको बताएका छन्, यद्यपि मानवअधिकारकर्मी र निर्वासित तिब्बती सञ्चारमाध्यमहरूले यो आँकडा वास्तविक क्षतिभन्दा निकै कम रहेको आशंका व्यक्त गरेका छन्। बाढीले बगाएका केही शव भारततर्फ करिब २४० किलोमिटरसम्म बगेर गएको समेत रिपोर्ट भएको छ।

बेपत्ताहरूमा कैलाश यात्रामा गएका तीर्थयात्रीहरू पनि पर्छन्, सुरुमा झन्डै ४०० जना तीर्थयात्री सम्पर्कविहीन भएको बताइएको थियो जसमध्ये धेरैको हुलिया पछि पत्ता लाग्यो। जलविद्युत आयोजनामा काम गर्ने सयौं मजदुर पनि हिलोले पुरिएका सुरुङहरूमा फसे।

उद्धारका आशाका किरण

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले घटनाको दिनै नेपाली सेना, प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई तत्काल परिचालन गर्ने आदेश दिएका थिए। अष्ट्रेलियाली सुरुङ उद्धार विशेषज्ञ आर्नोल्ड डिक्सको सहयोगमा दिनरात उद्धार अभियान चल्यो। लामो समय सुरुङभित्रै फसेका चिनियाँ मजदुर लु हाइताओ जीवितै फेला परे भने बेत्रावतीमा बाढीले डुबाएको आफ्नै घरभित्रबाट चन्दिका कुमारी श्रेष्ठ पनि सकुशल उद्धार भइन्, यी घटनाले उद्धारमा खटिएका टोलीलाई थप हौसला दियो।

सीमापारिको मौनता

तिब्बततर्फको वास्तविक क्षतिबारे विश्वले अझै पूर्ण चित्र पाउन सकेको छैन। बीबीसी र एबीसी लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले चिनियाँ अधिकारीले ग्याइरोङ क्षेत्रको बाढीसम्बन्धी भिडियो सामाजिक सञ्जालबाट लगातार हटाइरहेको र स्वतन्त्र पत्रकारलाई क्षेत्रमा प्रवेशसमेत दिइरहेको छैन भनी रिपोर्ट गरेका छन्। विपत्तिसम्बन्धी हल्ला फैलाएको आरोपमा दर्जनौं इन्टरनेट प्रयोगकर्ता कारबाहीमा परेको समाचार पनि आएको छ। मानवअधिकार निगरानी संस्थाहरूका अनुसार सन् २००७ देखि नै विदेशी पत्रकारलाई तिब्बत क्षेत्रमा स्वतन्त्र पहुँच दिइँदैन, जसका कारण यसपटक पनि वास्तविक क्षति प्रमाणित गर्न गाह्रो भएको छ।

जलविद्युतमा ठूलो धक्का

पूर्वाधारका हिसाबले यो विपत्तिको सबैभन्दा ठूलो चोट नेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा परेको छ। नेपाल विद्युत प्राधिकरणका अनुसार रसुवागढी र चिलिमेलगायत १३ वटा जलविद्युत आयोजना क्षतिग्रस्त भई ग्रिडबाट करिब ४३१ मेगावाट विद्युत हट्यो, साथै निर्माणाधीन थप ४७० मेगावाट क्षमताका आयोजना पनि प्रभावित भए। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार समग्रमा यसले देशको झन्डै १० प्रतिशत विद्युत उत्पादन क्षमता प्रभावित पारेको आकलन छ। एक्लै जलविद्युत क्षेत्रमा मात्रै झन्डै रु. १०० अर्ब बराबरको क्षति भएको अनुमान गरिएको छ।

सरकारले समग्र पुनर्निर्माण लागत ४ देखि ७ अर्ब अमेरिकी डलरसम्म पुग्ने आकलन गरेको छ। सेप्टेम्बरको पहिलो हप्तासम्म विश्व बैंक र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट झन्डै ८२ करोड डलर सहयोगको प्रतिबद्धता आइसकेको छ। विज्ञहरूले भने त्रिशूली बेसिनमा जोखिम विश्लेषण नगरी दिइएका प्रशस्त जलविद्युत अनुमतिले नै क्षति यति धेरै हुनुको एउटा प्रमुख कारण भएको औंल्याएका छन्।

यो पहिलो पटक होइन

यो क्षेत्रमा यस्तो विनाश नौलो होइन। ठीक १३ महिनाअघि, ८ जुलाई २०२५ मा पनि यही भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले उही मैत्री पुल बगाएको थियो, नौ जनाको मृत्यु भएको र थप उन्नाइसजना बेपत्ता भएका थिए। त्यतिबेला पनि रसुवागढीलगायतका जलविद्युत आयोजना क्षतिग्रस्त भएका थिए।

यसअघि २०१५ को महाभूकम्पपछि पनि यही लाङटाङ लिरुङबाट हिमपहिरो खसेको थियो, जसले लाङटाङ बेसीको एउटा पूरा बस्तीलाई पुरिदिँदै ३५० भन्दा बढी मानिसको ज्यान लिएको थियो। विज्ञहरूका अनुसार हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा यस्ता घटना अब वर्षौंको फरकमा होइन, महिनाहरूकै फरकमा दोहोरिन थालेका छन्।

पछाडिको वास्तविक कारण

दक्षिण एसियाका दस ठूला नदीलाई पानी दिने हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र विश्वको औसतभन्दा निकै छिटो तातिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) को पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार सन् १९९० देखि २०२० को बीचमा यस क्षेत्रले आफ्नो १२ प्रतिशत हिमनदी क्षेत्रफल र ९ प्रतिशत बरफको आयतन गुमाइसकेको छ, र यो दर सन् २००० यताको तुलनामा अहिले दोब्बर भइसकेको छ। तापक्रम बढ्दै जाँदा पर्माफ्रस्ट पग्लिन्छ, हिमनदीमुनिको जमीन कमजोर हुन्छ, र उच्च उचाइमा अस्थिर हिमखण्ड बन्न थाल्छन्, जुन कुनै पनि बेला भत्किन सक्छन्।

यसका साथै विज्ञहरूले मानवीय कारण पनि औंल्याएका छन्। नदी बेसिनको जोखिम राम्ररी नबुझी दिइएका जलविद्युत अनुमति र नदी किनारैमा बढ्दो संरचनाले यस्तो प्राकृतिक घटनाको मार अझ धेरै मानिससम्म पुर्‍याएको उनीहरूको भनाइ छ।

निष्कर्ष: के यसपटक साँच्चै पाठ सिकिन्छ?

बेत्रावतीको घडी अझै ९ बजेर २९ मिनेटमै अडिएको छ, मानौं समयले नै त्यो बिहानको त्रासदी सम्झाइरहेको छ। प्रश्न यत्तिकै रहन्छ, के यो विपत्तिले हिमालय क्षेत्रको विकास योजना, जलवायु नीति र आपतकालीन पूर्वतयारीमा साँच्चिकै परिवर्तन ल्याउला, वा यो पनि विगतका हिमाली विपत्तिहरूजस्तै विस्तारै बिर्सिने अर्को नाम मात्र बनेर रहला?

यसको जवाफ आउने वर्षहरूमा हिमालयका समुदायहरूले नै भोग्नेछन्।

लेखक: प्रतीक ज्ञवाली

रामपुर, चितवन