जैविक विविधता विश्लेषण तथा स्थानीय रैथाने बाली दस्तावेजीकरण- प्रतीक ज्ञवाली

अघौली सामुदायिक बीउ बैंक

पूर्व-नवलपरासी, नेपाल

जैविक विविधता विश्लेषण तथा स्थानीय रैथाने बाली दस्तावेजीकरण

~~~ कृषि ब्लग श्रृङ्खला  ~~~

 

एक कृषि विद्यार्थीको यात्रा: चितवनबाट नवलपरासीसम्म

नमस्कार! म प्रतीक ज्ञवाली, कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय (AFU)को बी.एस्सी. कृषि विद्यार्थी। केही महिना अघि मैले एउटा यस्तो यात्रा गरें जसले मलाई नेपालको कृषि जगतप्रति पूर्णतः नयाँ दृष्टिकोण दियो। पूर्व-नवलपरासीको कावासोती नगरपालिका-१४, अघौलीमा रहेको सामुदायिक बीउ बैंकमा पुग्दा मैले एउटा अद्भुत संसार भेट्टाएँ; जहाँ पुस्तौंदेखि जोगाइएका स्थानीय रैथाने बालीका बीउहरू एक छानाभित्र संरक्षित छन्। त्यो अनुभवलाई म यस ब्लग श्रृङ्खलामार्फत तपाईंहरूसँग साझा गर्न चाहन्छु।

अघौली सामुदायिक बीउ बैंकले कुल १०३ भन्दा बढी प्रजातिका स्थानीय बालीहरू संरक्षित गरेको छ: जसमा ३२ प्रकारका धान, १० प्रकारका अन्न बाली, ५३ प्रकारका तरकारी बाली, १० प्रकारका तेल तथा मसला बाली, र १६ प्रकारका फलफूल तथा जडीबुटी समावेश छन्। यो केवल बीउ भण्डार मात्र होइन, यो एक जीवित इतिहास हो, जहाँ नेपाली किसानका पिढीदेखिको ज्ञान, परिश्रम र संस्कृति सुरक्षित छ।

यस ब्लगमा म ती सबै डेटाको विश्लेषण, ३२ रैथाने धान प्रजातिको संकलन अनुभव, र विलुप्तिको कगारमा रहेका बालीहरूको संरक्षण आवश्यकताबारे विस्तृत रूपमा लेखेको छु।

 

चित्र १: बाली श्रेणी अनुसार प्रजाति संख्या: अघौली सामुदायिक बीउ बैंक

 

अघौली सामुदायिक बीउ बैंक: जैविक विविधताको जीवित खजाना

बीउ बैंक के हो?

सामुदायिक बीउ बैंक भन्नाले त्यस्तो सामुदायिक संस्था हो जहाँ स्थानीय किसानहरूले आफ्नो रैथाने र परम्परागत बालीका बीउ सुरक्षित राख्छन् र एकापसमा साटासाट गर्छन्। अघौलीको बीउ बैंक विशेष गरी महत्त्वपूर्ण छ किनभने यहाँ संरक्षित बीउहरूमध्ये धेरैजसो बाहिरी बजारमा उपलब्ध छैनन् र केही त पूर्णतः विलुप्तिको खतरामा छन्।

यस बीउ बैंकमा रहेका १०३ भन्दा बढी प्रजातिहरूमध्ये सबैभन्दा बढी संख्या तरकारी बालीको छ: जम्मा ५३ प्रजाति।  धान ३२ प्रजातिसहित दोस्रो स्थानमा छ। फलफूल तथा जडीबुटीका १६ प्रजाति, अन्न बालीका १० प्रजाति, र तेल तथा मसला बालीका पनि १० प्रजाति यहाँ संरक्षित छन्।

संरक्षणको महत्त्व

यहाँ संरक्षित बालीहरूको ७४.३८% बीउ स्रोत "आफ्नै घर" भएको देखिन्छ, अर्थात् किसानहरूले पुस्तौंदेखि आफ्नै घरमा बीउ जोगाउँदै आएका छन्। यो तथ्य नेपाली किसानको परम्परागत ज्ञान र सचेतनाको द्योतक हो। जंगलबाट प्राप्त ४.९६% बीउ भएका प्रजातिहरू प्रायः जडीबुटी र वन औषधी हुन्, जुन स्थानीय समुदायले पुस्तौंदेखि प्रयोग गर्दै आएका छन्। तर चिन्ताको कुरा के छ भने, यी बीउहरू अब विस्तारै हराउँदैछन्, आधुनिक हाइब्रिड बीउको प्रचलन र बजारीकरणले गर्दा।

चित्र २: बीउको स्रोत अनुसार वर्गीकरण: ७४% बीउ किसानको आफ्नै घरबाट

 

३२  रैथाने धान प्रजाति: मेरो संकलन अनुभव

चितवनबाट नवलपरासी: एउटा खोज यात्रा

म चितवनबाट नवलपरासीको अघौली पुगेको थिएँ एउटा विशेष उद्देश्यले, त्यहाँका स्थानीय रैथाने धान प्रजातिहरूको दस्तावेजीकरण र संकलन गर्न। त्यहाँ पुग्दा मैले जे देखें त्यसले मलाई चकित पारिदियो। एउटै ठाउँमा ३२ भन्दा बढी रैथाने धान प्रजातिहरू; प्रत्येकको आफ्नै विशेषता, आफ्नै स्वाद, आफ्नै इतिहास।

यी ३२ रैथाने धान प्रजातिहरू संकलन गर्दा मलाई थाहा भयो कि यीमध्ये केही पूर्णतः विलुप्तिको खतरामा छन् र यो बीउ बैंक नै ती प्रजातिहरूको एकमात्र आश्रय हो। किसानहरूले बताउनुभयो कि "हाम्रा बाजेदादाले खाएको धान हो यो, अब बजारमा पाइँदैन।" त्यो सुन्दा मनमा गहिरो भावना उठ्यो।

विशेष धान प्रजातिहरू

अनदी समूहका धानहरू विशेष महत्त्वपूर्ण छन्: रातो अनदी, बकुले अनदी र सेतो अनदी। यी तीनै प्रजातिहरू पुस्तौंदेखि यस क्षेत्रमा खेती गरिंदै आएका हुन् र यिनका दाना मोटो, पौष्टिक र स्वादिलो हुन्छन्। रातो अनदीको पातहरू लामो र मोटो नलीको हुन्छ, बकुले अनदी हरियो लामो पात र ठाडो हुलिया भएको छ भने सेतो अनदीको दाना सेतो र लामो हुन्छ।

जेठो बुढो धान यस क्षेत्रको सबैभन्दा पुरानो किसिमहरूमध्ये एक हो। यसको बोट अग्लो, नेल मोटो र दाना रातो रंगको हुन्छ। यो धान किसानहरूले "हाम्रो पहिचान" भनेर मान्छन् किनभने यसको उत्पत्ति यही भूमिमा भएको हो। मन्सुली धान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ; बोट अग्लो, पात ठाडो र धान रातो मसिनो हुने यो प्रजाति अर्ध सिंचित र सिंचित दुवै खेतमा लगाउन सकिन्छ।

हजार सत्र एउटा अनौठो प्रजाति हो जसको बाला पसाउँदा कालो देखिन्छ तर दाना मसिनो र स्वादिलो हुन्छ। किसानहरू यसलाई विशेष अवसरहरूमा मात्र खाने गर्छन्। त्यस्तै चैते चार (वा ६० दिने धान) छिटो पाक्ने र बढी फल्ने गुणका कारण किसानहरूमा निकै लोकप्रिय छ, यो हिउँदे र वर्षे दुवै सिजनमा उत्पादन गर्न सकिन्छ।

चोभो र प्रवल धान पुस्तौंदेखि खेती गरिंदै आएका छन्। चोभो अग्लो बोटको मसिनो धान हो भने प्रवल होचो बोटको मसिनो दाना भएको। पोकली धान अग्लो बोट र छिटो पाक्ने गुण भएकोले किसानहरूको मन पर्ने प्रजाति हो। अठेउती धान विशेष गरी उल्लेखनीय छ, यसको दाना रातो हुन्छ र पुस्तौंदेखि नै खेती गरिंदै आएको इतिहास छ।

वन धान, बिर्गंज मोटो, जुड्डी ५८४, कान्छी मन्सुली लगायतका प्रजातिहरू सबै पुस्तौंदेखि किसानहरूको घरमा संरक्षित छन्। यी प्रजातिहरूमध्ये केही अब बीउ उत्पादनको उद्देश्यले मात्र खेती गरिन्छ, ताकि भावी पुस्तालाई यो सम्पदा हस्तान्तरण गर्न सकियोस्।

चित्र ३: ३२ रैथाने धान प्रजातिहरू: अघौली सामुदायिक बीउ बैंकबाट संकलित (हरियो = पुस्तौंदेखि, नीलो = हालसालै, सुन्तला = धेरै हालसालै)

 

विलुप्तिको कगारमा रैथाने बाली: संकटको सङ्केत

किन हराउँदैछन् रैथाने बाली?

नेपालको कृषि जगतमा एउटा मौन संकट चलिरहेको छ। हाइब्रिड बीउ र व्यावसायिक कृषिको बढ्दो प्रभावले गर्दा हाम्रा पुस्तौंपुस्ताले जोगाएका रैथाने बालीहरू विस्तारै हाम्रा बारीबाट गायब हुँदैछन्। अघौलीमा मैले देखेका केही प्रजातिहरू त यस्ता छन् जुन अब यो बीउ बैंकबाहेक अरू कतै पाउनै गाह्रो छ।

यस बीउ बैंकमा रहेका बालीहरूमध्ये ठूलो भाग "पुस्तौंदेखि" खेती गरिंदै आएको देखिन्छ। यो भनेको कम्तीमा तीन-चार पुस्ता (कम्तीमा ७५ देखि १०० वर्षभन्दा बढी) किसानहरूले यी बीउ जोगाएर आएका छन्। तर अब यो परम्परागत ज्ञान र व्यवहार छोरापोते पुस्तामा सर्न सकिरहेको छैन।

कुन-कुन प्रजाति सबैभन्दा जोखिममा?

जंगलबाट संकलन गरिने जडीबुटी र वन बालीहरू: जस्तै रानो भला, कुरिलो, सूर्य गरुड, रुदिलो र टिमुर; सबैभन्दा बढी जोखिममा छन् किनभने जंगल कटानले गर्दा यिनको प्राकृतिक बासस्थान नै नष्ट भइरहेको छ। यी पाँच प्रजाति जंगलबाट मात्र संकलन गरिन्छ र यिनको खेती (cultivation) गर्ने परम्परा नेपालमा अझ विकसित भइसकेको छैन।

धानमा पनि जेठो बुढो, हजार सत्र, चोभो, अठेउती जस्ता प्रजातिहरू "बीउ प्रयोजन" (seed purpose) का लागि मात्र खेती गरिन्छ, अर्थात् बीउ बैंकले नै यी बालीलाई जीवित राखिरहेको छ। यदि यो बीउ बैंक नहुने हो भने यी प्रजातिहरू पूर्ण रूपमा लोप हुने खतरा थियो।

संरक्षणमा बीउ बैंकको भूमिका

अघौली सामुदायिक बीउ बैंकले यी विलुप्त हुन लागेका प्रजातिहरूलाई जीवित राखि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। यहाँका किसानहरू हरेक मौसममा यी बीउ छान्छन्, पोलिन्छन्, भण्डार गर्छन् र आगामी मौसममा छरिन्छन्; यो एउटा निरन्तर चक्र हो जुन पुस्तौंदेखि चलिआएको छ। तर यो काम अहिले सचेत प्रयासबिना सम्भव हुँदैन।

 

तरकारी, अन्न र तेल बाली: विविधताको रंगीन संसार

तरकारी बालीको अद्भुत विविधता

अघौली बीउ बैंकमा सबैभन्दा बढी प्रजाति संख्या तरकारी बालीको छ; जम्मा ५३ प्रजाति। यसमा घिरम्लाका ५ प्रकार (वास्ना आउने हरियो, छोटो फल्ने हरियो, सेतो घिरम्ला, डल्लो खालको तिरइ, सानो र लामो खालको), चिचिण्डाका ७ प्रकार (लामो कालो-सेतो, लामो हरियो, छोटो सेतो, छोटो हरियो, घाउरे, हानी पातु, कालो र थुंगे), र करेलाका ५ प्रकार छन्। यो विविधताले दर्शाउँछ कि स्थानीय किसानहरूले शताब्दियौंदेखि यी बालीहरूमा आफ्नै तरिकाले छनोट र सुधार गर्दै आएका छन्।

फर्सीका ३ प्रकार: लामो फर्सी, डल्ली फर्सी र अर्को लामो फर्सी; सबै पुस्तौंदेखि खेती गरिंदै आएका छन्। लौकाका लामो र डल्लो गरी दुई प्रकार छन्। बोडीका ६ प्रकार (लामो खोसे, डल्लो/छोटो, छोटो खोसे, सेतो सिमी, गहुँ बोडी, भदौरे) र सिमीका ५ प्रकार (कालो, लामो-सेतो, सेतो, करेलो, रैथाने) संरक्षित छन्।

साग समूहमा रैथाने रायो, रायो साग र चम्सुर पाइन्छन्। मुलामा ठूलो र रातो गरी दुई प्रजाति छन् जुन सलादमा प्रयोग गरिन्छ। यी सबै तरकारी बालीहरूको बीउ स्रोत मुख्यतः "आफ्नै घर" वा "घर-गाउँ" नै हो; जसले परम्परागत कृषि ज्ञानको निरन्तरता देखाउँछ।

अन्न बालीको समृद्ध सङ्ग्रह

धानपछि अन्न बालीमा गहुँका दुई प्रकार (सेतो र रातो), जौ, फापर, कोदो, मकैका तीन प्रकार (ठूलो मकै, भुत्ले मकै र सामा), सामा र जुनेलो गरी जम्मा १० प्रजाति संरक्षित छन्। फापरको डाठ रातो र फूल सेतो हुने विशेषता छ। कोदो मुड्के रातो हुने र टुप्पामा जुप्पा परेको गुण भएकोले यसलाई स्थानीयहरू सजिलै चिन्छन्। यी अन्न बालीहरू सबै पुस्तौंदेखि किसानको आफ्नै घरमा बीउ जोगाइएको र बारी तथा खेतमा उत्पादन गरिएको हो।

तेल तथा मसला बाली

बेसार, अदुवा, धनिया, कालो तिल, फुसे तिल, रातो तिल, आलस, ठूलो तोरी, सानो तोरी र सर्स्यूँ; यी १० प्रजातिहरू नेपाली भान्साको अभिन्न अंग हुन्। कालो तिलको विशेष महत्त्व छ, यसलाई पूजाआजामा पनि प्रयोग गरिन्छ। अदुवा र बेसार मसलाको साथसाथै औषधीय गुणले भरिपूर्ण छन्। यी सबै बालीहरूको बीउ स्रोत "आफ्नै घर" हो र पुस्तौंदेखि निरन्तर उत्पादन भइरहेको छ।

चित्र ४: किसिम अनुसार वर्गीकरण: बोट (५९.५%), लहरा (३३.९%), रुख (५.८%)

 

डेटा विश्लेषण: अंकहरूले सुनाउने कथा

जैविक विविधताको पूर्ण तस्वीर

अघौली सामुदायिक बीउ बैंकको डेटा विश्लेषण गर्दा केही रोचक तथ्यहरू सामु आउँछन्। कुल १२१ प्रजातिहरूमध्ये तरकारी बाली सबैभन्दा बढी छ: ४४.२७%। यसपछि धान (२६.२३%), फलफूल/जडीबुटी (१३.११%), अन्न बाली र तेल/मसला (दुवै ८.२%) को स्थान छ। यो वितरणले स्थानीय किसानहरूको आहार र जीविकोपार्जनमा तरकारी बालीको केन्द्रीय भूमिकालाई दर्शाउँछ।

बासस्थान विश्लेषण

बासस्थान (habitat) को दृष्टिकोणबाट हेर्दा ६१.१६% प्रजाति बारीमा उत्पादन गरिन्छ। खेतमा १४.८८%, सिंचित खेतमा ७.४४%, बारी क्षेत्रमा ४.९६% र जंगलमा ४.१३% प्रजाति पाइन्छन्। यो विश्लेषणले देखाउँछ कि नेपाली किसानले बारीलाई जैविक विविधताको मुख्य केन्द्रको रूपमा प्रयोग गर्दछन्, जहाँ एकसाथ अनेकौं प्रजातिहरू उत्पादन गरिन्छ।

लगाउने मौसम

मौसमको आधारमा विश्लेषण गर्दा ५७.०२% प्रजाति वर्षे (खरिफ) सिजनमा लगाइन्छ भने ३३.८८% हिउँदे (रबी) सिजनमा। दुवै सिजनमा उत्पादन हुने प्रजाति ८.२६% छन्: जसमा चैते चार (६० दिने) धान र काँक्रो आदि पर्छन्। यो तथ्यले देखाउँछ कि वर्षे सिजन नेपाली कृषिको मुख्य मौसम हो, विशेष गरी धानको लागि।

चित्र ५: लगाउने मौसम अनुसार प्रजाति वितरण (वर्षे: ५७%, हिउँदे: ३४%, दुवै: ९%)

 

फलफूल, जडीबुटी र औषधीय बिरुवाहरू: प्रकृतिको औषधालय

बहुवर्षीय बालीको महत्त्व

अघौली बीउ बैंकमा संरक्षित १६ प्रजातिका फलफूल र जडीबुटीहरूमध्ये अधिकांश बहुवर्षीय (perennial) छन्। यिनमा रानो भला, कुरिलो, सूर्य गरुड, रुदिलो र टिमुर जस्ता जडीबुटीहरू जंगलबाट संकलन गरिन्छन्। टिमुर विशेष गरी नेपाली खानामा अचारको लागि र पेटको रोगको औषधी रूपमा प्रयोग हुन्छ।

फलफूलहरूमा अम्बा, कदम, बडहर, तुलसी, ज्यामीर, निबुवा र अमला पाइन्छन्। तुलसीको धार्मिक तथा औषधीय दुवै महत्त्व छ, यसलाई दैनिक पूजामा प्रयोग गरिन्छ। अमलाको फल टर्रो भएपनि भिटामिन सीको खुम्चो हो र पुरानो आयुर्वेदिक परम्परामा यसको विशेष स्थान छ।

केराका तीन विशेष प्रजाति

मालभोग, जहाजी र मुङ्ग्रे; यी तीन रैथाने केराका प्रजातिहरू अघौलीमा संरक्षित छन्। मालभोगको फल निकै मिठो हुने भएकाले यसलाई "राजकेरा" भन्ने गरिन्छ। जहाजी मोटो र मिठो फल भएको हुन्छ भने मुङ्ग्रे लामो र स्वादिलो। यी तीनै केरा पौष्टिक, आर्थिक र धार्मिक; तीन दृष्टिकोणबाट महत्त्वपूर्ण छन्, जुन यस बीउ बैंकको दस्तावेजमा पनि उल्लेख गरिएको छ।

खर्बुजा पनि यस बीउ बैंकमा संरक्षित छ, एकवर्षीय हिउँदे लहरा बाली जुन बारीमा उत्पादन हुन्छ। यो समेत पुस्तौंदेखि किसानको आफ्नै घरमा बीउ जोगाएर खेती गरिंदै आएको हो।

 

निष्कर्ष: रैथाने बाली संरक्षण हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी

के सिकें यस यात्राबाट?

अघौलीको यात्राले मलाई धेरै कुरा सिकायो।

1.    नेपालको जैविक विविधता अत्यन्त समृद्ध छ र हाम्रा किसानहरूले यसलाई शताब्दियौंदेखि जोगाउँदै आएका छन्।

2.    यो सम्पदा अहिले संकटमा छ र यसको संरक्षणका लागि संगठित प्रयास आवश्यक छ।

3.    सामुदायिक बीउ बैंक जस्ता संस्थाहरू यस संकटको सामना गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हुन्।

 

म एक कृषि विद्यार्थीको हैसियतले यति भन्न सक्छु कि हाम्रा रैथाने बालीहरू केवल पुरानो परम्परा होइन; यी भविष्यको खाद्य सुरक्षाको आधार पनि हुन्। जलवायु परिवर्तनको बढ्दो खतरामा, जहाँ कडा मौसम, खडेरी र बाढीले नयाँ किसिमका चुनौती ल्याउँदैछन्, त्यहाँ यी स्थानीय रूपमा अनुकूलित (locally adapted) बालीहरूको महत्त्व अझ बढ्दो छ।

के गर्न सकिन्छ?

प्रत्येक कृषि विद्यार्थी, किसान र कृषि प्रेमीले यस दिशामा केही योगदान पुर्याउन सक्छ। आफ्नो स्थानीय रैथाने बाली बारेमा जान्नुहोस् र अरूलाई जनाउनुहोस्। यदि सम्भव भए स्थानीय बीउ बैंकसँग जोडिनुहोस् र रैथाने बीउको साटफेर र दस्तावेजीकरणमा सहयोग गर्नुहोस्। कृषि विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताहरूले यी बालीहरूको गुणस्तर, पोषण मूल्य र जलवायु अनुकूलनको बैज्ञानिक अध्ययन गरेर यिनको महत्त्वलाई प्रमाणित गर्न सक्छन्।

अघौली सामुदायिक बीउ बैंकले जुन काम गरिरहेको छ, त्यो साँच्चिकै सराहनीय छ। त्यहाँका किसानहरू; जो कुनै ठूलो पारिश्रमिक वा पुरस्कारको अपेक्षा नगरी यो काम गर्दैछन्; उनीहरू हाम्रा वास्तविक संरक्षणकर्ता हुन्। उनीहरूको प्रयासलाई मान्यता दिनु र सहयोग गर्नु हाम्रो सामूहिक दायित्व हो।

 

लेखक: प्रतीक ज्ञवाली

कृषि विद्यार्थी (AFU), रामपुर, चितवन

जुन २०२५

 

 

📌 डेटा स्रोत: अघौली सामुदायिक बीउ बैंक, नवलपरासी, नेपाल (जैविक विविधता सर्वेक्षण तथा दस्तावेजीकरण)

📌 सबै डेटा र तथ्याङ्क लेखकले स्वयं संकलन र विश्लेषण गरेको हो।