ढोरपाटन : जहाँ बाटो नै उद्देश्य हो
ढोरपाटन : जहाँ बाटो नै उद्देश्य हो
केही ठाउँमा हामी पुग्दैनौँ, त्यहाँ पुगेर हामी आफैँलाई भेट्छौँ
केही यात्राहरू फोटोका लागि गरिन्छन्।
केही यात्राहरू रमाइलोका लागि गरिन्छन्।
केही यात्राहरू कामको थकान बिर्सन गरिन्छन्।
तर केही यात्रा यस्ता हुन्छन्, जसको असली कारण यात्रा सुरु गरेपछि मात्र थाहा हुन्छ।
हामी घरबाट निस्कँदा एउटा ठाउँ पुग्न खोजिरहेका हुन्छौँ। बाटोमा हिँड्दै जाँदा भने थाहा पाउँछौँ, हामी त एउटा ठाउँभन्दा धेरै ठूलो कुरा खोजिरहेका रहेछौँ। हामी आफ्नै हतारबाट अलिकति टाढा जान खोजिरहेका रहेछौँ। आफूले बिर्सिएको कुनै आवाज सुन्न खोजिरहेका रहेछौँ। सहरको कोलाहलमा दबिएको आफ्नै मन फेरि एकपटक सुन्न खोजिरहेका रहेछौँ।
ढोरपाटन त्यस्तै एउटा यात्रा हो।
यो केवल बागलुङको एउटा उपत्यका होइन।
यो एउटा लामो अनुभव हो।
पोखराको झिसमिसे बिहानबाट सुरु हुने, बागलुङ हुँदै बुर्तिबाङ पुग्ने, बुर्तिबाङको बजारको चहलपहल पछाडि छोडेर अधिकारीचौर र बोबाङका उकालाहरू चढ्ने, देउरालीमा पुगेर अचानक संसार फराकिलो भएको महसुस गर्ने, पुरानो काठेपुलमा उभिएर समयलाई छुन खोज्ने, उत्तरगङ्गाको पानीसँग केही बेर मौन संवाद गर्ने, ढोरपाटनको विशाल मैदानमा पुगेर आफू कति सानो रहेछु भन्ने बुझ्ने, पाटनको घाँसमा घोडा र भेडा चरेको हेर्ने, बुकीतिर उक्लिएर गोठालाको जीवनसँग आँखा जुधाउने, गर्पाछेडाको गोठस्टेमा रात बिताउने, टीकाधारातिर बढ्दै जाँदा बादलसँग हिँड्ने, जलजला र किटीनी धुरीबाट टाढाका हिमाल हेर्ने, अनि रातको आकाशमुनि बसेर आफूले यति धेरै हतारमा बाँचिरहेको जीवनलाई फेरि सम्झने यात्रा हो।
ढोरपाटनलाई नक्सामा खोज्दा त्यो ठाउँ हो।
तर मनमा खोज्दा त्यो अनुभूति हो।
नेपाल पर्यटन बोर्ड तथा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका विवरणअनुसार ढोरपाटन शिकार आरक्ष बागलुङ, म्याग्दी र पूर्वी रुकुमसम्म फैलिएको करिब १,३२५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलको विशाल संरक्षित भूभाग हो। यसको वास्तविकता भने यो अंकभन्दा धेरै ठूलो छ, किनकि यहाँ जंगल, घाँसे पाटन, बुकी, गोठ, खोला, हिमाली भूगोल, वन्यजन्तु र मानिसको जीवन एकै प्राकृतिक कथामा मिसिएका छन्।
तर यति भनेर पनि ढोरपाटनको वर्णन पूरा हुँदैन।
किनकि केही ठाउँको भूगोल नक्साले बुझाउँछ।
केही ठाउँको आत्मा भने त्यहाँ पुगेर मात्र बुझिन्छ।
ढोरपाटन त्यस्तै ठाउँ हो।
पोखराको त्यो झिसमिसे बिहान
सहर निदाइरहँदा यात्राको पहिलो श्वास
बिहान अझै पूरा जन्मिसकेको थिएन।
रातको अँध्यारो आकाशमा कतै कतै फिक्का नीलो उज्यालो देखिन थालेको थियो। पोखराको हावा चिसो थियो। सडकहरूमा सधैँ हुने चहलपहल सुरु भइसकेको थिएन। पसलका सटरहरू बन्द थिए। चिया पसलहरूमा आगो सल्किन बाँकी थियो। सडकबत्तीको उज्यालोले रातलाई अझै केही समय समातिरहेजस्तो लाग्थ्यो।
त्यही समयमा ब्याग उठाइयो।
गाडी तयार भयो।
यात्रा सुरु भयो।
तर वास्तवमा यात्रा गाडी चलेपछि सुरु भएको थिएन।
यात्रा त त्यतिबेला सुरु भएको थियो, जब मनले केही दिनका लागि आफ्नो परिचित संसार छोड्न स्वीकार गर्यो।
पोखराका चिनिएका सडकहरू पछाडि छुट्दै गए।
फेवातालको शहर।
परिचित गल्लीहरू।
परिचित भवनहरू।
चिनेका अनुहारहरू।
दैनिक हतार।
कामका चिन्ता।
मोबाइलको पर्दामा थुप्रिएका सन्देश।
सबै विस्तारै पछाडि हराउँदै गए।
गाडी अघि बढिरह्यो।
र केही समयपछि सहरको ठाउँ पहाडले लिन थाल्यो।
त्यसपछि बाटो मात्र थिएन।
नेपालका विभिन्न अनुहारहरू क्रमशः खुल्दै थिए।
कतै खेतको कान्लामा किसान।
कतै धारामा पानी भर्दै गरेकी महिला।
कतै विद्यालय जाने बालबालिका।
कतै घरको आँगनमा सुकेको मकै।
कतै गोठमा बाँधिएको गाई।
कतै भित्तामा झुन्डिएको पुरानो हलो।
सहरका आँखाले हेर्दा यी दृश्य सामान्य लाग्न सक्छन्।
तर यात्रा गर्ने मानिसको आँखाले हेर्दा तिनमा जीवनको सम्पूर्ण कविता हुन्छ।
हामी ती गाउँहरू पार गरेर गइरहेका थियौँ।
ती गाउँहरू भने हामीलाई पार गरिरहेका थिए।
हामीसँग केही घण्टाको यात्रा थियो।
उनीहरूसँग त्यही ठाउँमा बिताउनुपर्ने पूरा जीवन।
त्यहीँबाट ढोरपाटनको एउटा गहिरो पाठ सुरु हुन्छ।
प्रकृति हेर्न जानुभन्दा अगाडि मानिस हेर्न सिक्नुपर्छ।
किनकि पहाड केवल ढुंगा र माटो होइन।
पहाडमा मानिसको पसिना पनि हुन्छ।
आमाको हातको रेखा पनि हुन्छ।
बालबालिकाको सपना पनि हुन्छ।
गोठालाको सिठ्ठी पनि हुन्छ।
किसानको प्रतीक्षा पनि हुन्छ।
र घरको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै कसैको मनमा बसेको भविष्य पनि हुन्छ।
बागलुङ हुँदै बुर्तिबाङ
पहाडसँग मित्रता गाँस्दै अघि बढेको बाटो
पोखराबाट बागलुङतर्फ लाग्दा बाटो बिस्तारै पहाडको लयमा मिसिन्छ।
कहिले सडक फराकिलो हुन्छ।
कहिले घुम्तीमा शरीर एकातिर ढल्किन्छ।
कहिले तल गहिरो खोला।
कहिले माथि ठाडो भिर।
कहिले गाउँ।
कहिले जंगल।
कहिले खुला आकाश।
यात्रा अगाडि बढ्दै जाँदा गाडीको गति कम हुँदै जान्छ, तर आँखाको यात्रा भने तीव्र हुँदै जान्छ।
एकपछि अर्को दृश्य।
एकपछि अर्को पहाड।
एकपछि अर्को गाउँ।
बागलुङ सदरमुकाम पार गरेर बुर्तिबाङतर्फ जाँदै गर्दा सडकले पहाडको गहिराइ देखाउन थाल्छ।
बुर्तिबाङ पुग्दा केही समयका लागि पहाडको यात्रा फेरि बजारको धड्कनसँग जोडिन्छ।
पसलहरू।
चिया पसल।
यात्रु।
गाडी।
सामान बोकेका मानिस।
किनमेल गर्न आएका ग्रामीण परिवार।
औषधि किन्न आएका बिरामीका आफन्त।
विद्यालय वा कलेज जाने युवायुवती।
पहाडको बीचमा बुर्तिबाङ एउटा महत्त्वपूर्ण जीवनकेन्द्रजस्तो लाग्छ।
तर ढोरपाटन जान यहाँबाट लोकमार्ग छोडेर भित्र पस्नेबित्तिकै संसार फेरिन थाल्छ।
हालका विवरणअनुसार बुर्तिबाङबाट अधिकारीचौर र बोबाङ हुँदै करिब ३६ किलोमिटर कच्ची र उकालो सडक पार गरेर ढोरपाटन पुगिन्छ। यात्रा मौसम र सडकको अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ। म्याग्दीको बेनीतर्फबाट मुना हुँदै जलजला भएर पैदल पुग्ने मार्ग तथा पूर्वी रुकुमको तकसेरा हुँदै आउने बाटो पनि छन्। गुरिल्ला पदमार्गसँग जोडिएका बाटाहरूबाट अगाडि डोल्पातर्फ जाने सम्भावना पनि छ।
तर हाम्रो यात्रा बुर्तिबाङबाट अधिकारीचौर हुँदै अगाडि बढ्छ।
र त्यहीँबाट ढोरपाटनको वास्तविक बाटो सुरु हुन्छ।
अधिकारीचौर र बोबाङ
जहाँ गाडीभन्दा पहिले धैर्य चढ्छ
बुर्तिबाङ पछाडि छुट्यो।
अब बाटोको स्वर फेरियो।
सडकको सहजता कम भयो।
उकालो बढ्यो।
धुलो बढ्यो।
घुम्तीहरू बाक्लिए।
तर प्रकृतिको सौन्दर्य पनि त्यति नै गहिरो हुँदै गयो।
अधिकारीचौरतिर लाग्दा बाटोले पहाडको शरीरभित्र छिर्न थालेजस्तो लाग्छ।
यहाँ सडक केवल एउटा संरचना होइन।
कति मानिसको जीवन यही बाटोसँग जोडिएको छ।
औषधि किन्न जानुपर्ने होस्।
विद्यालय पुग्नुपर्ने होस्।
खाद्यान्न ल्याउनुपर्ने होस्।
बिरामीलाई तल झार्नुपर्ने होस्।
बजार पुग्नुपर्ने होस्।
यी सबैका लागि यही बाटो।
पर्यटकलाई दुई तीन घण्टाको साहसिक अनुभव लाग्ने बाटो स्थानीयका लागि दैनिक जीवनको आवश्यकता हुन सक्छ।
यसैले ढोरपाटनको बाटोमा यात्रा गर्दा धुलोले अनुहार छोप्यो भनेर मात्र गुनासो गर्नु अन्याय हुन्छ।
त्यही धुलोभित्र कसैको जीवन छ।
त्यही ढुंगामाथि कसैको दैनिक पाइताला छ।
त्यही खाल्डो पार गरेर कसैले विद्यालय पुगेको छ।
त्यही उकालो चढेर कसैले बिरामी बोकेको छ।
यसरी हेर्न थालेपछि बाटोको कठिनाइ पनि सम्मानयोग्य लाग्न थाल्छ।
बोबाङ पुग्दै गर्दा पहाडको स्वभाव अझ गहिरो हुन्छ।
घरहरू विरलिन थाल्छन्।
जंगल बाक्लिन्छ।
हावा चिसिन्छ।
आकाश फराकिलो हुँदै जान्छ।
कहिलेकाहीँ गाडी रोकिँदा कुनै आवाज हुँदैन।
केवल हावा।
कुनै टाढाको चरा।
खोलाको अस्पष्ट धुन।
र आफ्नै श्वास।
यात्राभरि हाम्रो कान मानिसहरूको आवाज सुन्न अभ्यस्त भएको हुन्छ।
पहाडले आएर हामीलाई प्रकृतिको आवाज पनि हुन्छ भनेर सम्झाउँछ।
देउरालीमा खुल्ने पहिलो दृश्य
एकैछिनमा संसार ठूलो भएको क्षण
लामो समयसम्म पहाडका घुम्तीभित्र यात्रा गरिसकेपछि कुनै एउटा ठाउँमा पुगेर अचानक क्षितिज खुल्छ।
त्यो क्षण अत्यन्त अनौठो हुन्छ।
देउराली त्यस्तै एउटा भाव दिने ठाउँ हो।
एकछिन अगाडिसम्म बाटो पहाडले घेरेको थियो।
अचानक अगाडि आकाश ठूलो हुन्छ।
हावा खुला हुन्छ।
टाढाका डाँडाहरू देखिन्छन्।
पहाडका परतहरू एकपछि अर्को देखिन्छन्।
कुहिरोले कतै ढाकेको।
घामले कतै छोएको।
कुनै पहाड नीलो।
कुनै हरियो।
कुनै खरानीजस्तो।
त्यो दृश्य हेर्दा लाग्छ, हामीले अहिलेसम्म पहाड मात्र हेरेका रहेछौँ।
अब बल्ल हिमाली भूगोलको विशालता बुझ्न थालेका छौँ।
देउरालीको दृश्यलाई “सुन्दर” भनेर एउटा शब्दमा बन्द गर्न मन मान्दैन।
सुन्दर शब्द धेरै सानो लाग्छ।
त्यो दृश्यमा यात्रा छ।
त्यसमा प्रतीक्षा छ।
त्यसमा थकानको पुरस्कार छ।
त्यसमा अगाडि केही ठूलो भेटिन लागेको पूर्वाभास छ।
अझ ठूलो कुरा, पछाडि फर्केर हेर्दा हामीले पार गरेको कठिन बाटो सम्झिन्छौँ।
धुलो।
उकालो।
घुम्ती।
खाल्डा।
खोला।
अनि अगाडि हेर्दा खुलिरहेको संसार।
त्यतिबेला बाटोको कठिनाइप्रति पनि कृतज्ञता जाग्छ।
यदि बाटो सजिलो भएको भए सायद यो दृश्य यति गहिरो लाग्ने थिएन।
दुई सय वर्ष पुरानो काठेपुल
समयको काँधमा अडिएको इतिहास
दुई सय वर्ष।
यो संख्या सुन्दा सजिलो हुन्छ।
तर त्यसलाई समयको रूपमा सम्झिँदा यसको वजन महसुस हुन्छ।
आज हामी मोबाइलले अतीतका हजारौँ तस्बिर एकैछिनमा हेर्न सक्छौँ।
दुई सय वर्षअघि मानिससँग यस्तो सुविधा थिएन।
आज हामी बाटोमा गाडी चढेर आउन सक्छौँ।
त्यतिबेला मानिसले आफ्नै खुट्टा, घोडा, भारी र साहसमा भर पर्नुपर्थ्यो।
त्यही समयको एउटा श्रम आज पनि हाम्रो अगाडि उभिएको छ।
त्यो पुलमाथि टेक्दा मन आफैँ नम्र हुन्छ।
काठमा समयको रङ लागेको हुन्छ।
ढुंगामा मौसमका निशानहरू छन्।
खोलामाथि पुल अडिएको छ।
र मानिसहरू त्यसलाई पार गरिरहेका छन्।
कहिलेकाहीँ इतिहास किताबमा भेटिन्छ।
कहिलेकाहीँ संग्रहालयमा।
तर यस्तो पुलले इतिहासलाई जीवित अवस्थामा देखाउँछ।
यसले भन्छ।
कुनै मानिसले कुनै समयमा केही बनाएको थियो।
उसले आज हामी यहाँ उभिएर हेर्नेछौँ भनेर बनाएको थिएन होला।
उसले सायद आफ्नो काम पूरा गर्न बनाएको थियो।
कसैलाई नदी पार गराउन।
कसैलाई गाउँ पुग्न सहयोग गर्न।
कसैको बोझ हलुका बनाउन।
उसलाई आफ्नो नाम अमर हुनेछ भन्ने ग्यारेन्टी थिएन।
तर उसको काम आजसम्म उपयोगी छ।
त्यहीँबाट एउटा गम्भीर प्रश्न जन्मिन्छ।
हामीले आफ्नो जीवनमा के बनाइरहेका छौँ ?
केवल आफ्नो लागि ?
वा आफूपछि आउने कसैका लागि पनि ?
हामीले पैसा कमाएका छौँ कि पुल बनाएका छौँ ?
हामीले परिचय बनाएका छौँ कि बाटो बनाएका छौँ ?
कसैको कठिन समयमा साथ बन्न सकेका छौँ कि छैनौँ ?
त्यो काठेपुलको सबैभन्दा ठूलो सौन्दर्य यही हो।
त्यसले इतिहास मात्र देखाउँदैन।
उसले मानिसलाई आफ्नै जीवनतिर फर्काउँछ।
उत्तरगङ्गाको स्वर
बगाइमा पनि एउटा दर्शन हुन्छ
ढोरपाटनमा उत्तरगङ्गा नदीको उपस्थिति अत्यन्त गहिरो छ।
पहाडहरूबीच बग्ने पानीको आफ्नै भाषा छ।
दिनमा त्यसको आवाज सामान्य लाग्न सक्छ।
तर एकछिन आँखा बन्द गरेर सुन्नुभयो भने थाहा हुन्छ, त्यो केवल पानी बगेको आवाज होइन।
त्यो एउटा निरन्तरता हो।
ढुंगा आए पनि बगिरहने।
घुम्ती आए पनि बगिरहने।
अँध्यारो परे पनि बगिरहने।
मान्छे आए पनि।
मान्छे गए पनि।
उत्तरगङ्गासँग जोडिएका ढोरपाटनका विभिन्न दृश्यहरूमा पुराना तथा नयाँ काठेपुल, हरियो पाखा, जंगल र खुला पाटन देखिन्छन्। नदीको यही प्राकृतिक सम्बन्ध ढोरपाटनको भूगोललाई जीवन्त बनाउने महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
त्यो खोलालाई हेर्दा एउटा कुरा मनमा आउँछ।
हामी किन जीवनका प्रत्येक कुरालाई नियन्त्रण गर्न खोज्छौँ ?
पानीले नियन्त्रण खोज्दैन।
ऊ आफ्नो बाटो खोज्छ।
चट्टानले रोक्यो भने बाटो बदल्छ।
खोल्सो भेट्यो भने त्यसमा पस्छ।
खोल्साबाट नदी बन्छ।
नदीबाट फेरि ठूलो प्रवाह।
मानिसले पनि शायद यस्तै गर्नुपर्छ।
बाटो बन्द भयो भने आफूलाई समाप्त ठान्ने होइन।
बाटो बदल्ने।
गति नछोड्ने।
जीवनको मूल लय जोगाइराख्ने।
उत्तरगङ्गाको आवाजमा यस्तो शिक्षा हुन्छ।
ढोरपाटनको विशाल घाँसे मैदान
जहाँ हरियो रङले मनको भाषा बोल्छ
अन्ततः ढोरपाटनको उपत्यका आँखाभरि पस्छ।
टाढासम्म फैलिएको हरियाली।
बीचबीचमा बगिरहेका साना पानीका धाराहरू।
गोरेटाहरू।
मानिसहरू।
घोडा।
भेडा।
गोठ।
घरहरू।
र माथि विशाल आकाश।
यो मैदानलाई केवल “हरियो मैदान” भनेर लेखियो भने यसको आधा परिचय हराउँछ।
किनकि त्यो हरियाली केवल आँखाको लागि होइन।
त्यो स्थानीय जीवनको आधार हो।
पशुहरू त्यहीँ चर्छन्।
गोठालाहरू त्यहीँसँग आफ्नो ऋतु जोड्छन्।
पानीका धाराहरूले खेत र चरनलाई जीवन दिन्छन्।
बुकीतिर जाने बाटो त्यही भूगोलबाट उठ्छ।
पर्यटकको लागि यो सुन्दर दृश्य हो।
स्थानीयका लागि जीवनको साधन पनि हो।
त्यसैले मैदानमा उभिँदा यसलाई केवल फोटोको पृष्ठभूमि नसम्झनु राम्रो हुन्छ।
त्यहाँ घाँसको एउटा तिन्कामा पनि जीवनको अर्थ छ।
ढोरपाटनको मैदानमा घोडा
घोडा ढोरपाटनको दृश्यको अर्को जीवित रङ हो।
दूर मैदानमा घोडा चर्दै गरेको देखिँदा त्यो दृश्यमा एउटा पुरानो समय मिसिएको जस्तो लाग्छ।
सहरका मोटर, बस, बाइक र हर्नभन्दा पर घोडाको टाप सुनिन्छ।
स्थानीय रूपमा घोडचढी पनि पर्यटकको आकर्षण बनेको छ, र पछिल्ला विवरणहरूमा उपत्यकाभित्र घोडचढीका लागि स्थानीय घोडापालकहरूको आम्दानी जोडिएको उल्लेख छ।
तर घोडालाई केवल मनोरञ्जनको साधन नहेरी स्थानीय अर्थतन्त्र र जीवनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ।
घोडाको पालन सजिलो छैन।
दाना चाहिन्छ।
हेरचाह चाहिन्छ।
औषधि चाहिन्छ।
चिसोमा संरक्षण चाहिन्छ।
पर्यटकले केही समय घोडा चढ्छ।
घोडापालकले वर्षभरि त्यससँग जीवन जोड्छ।
यही भिन्नता बुझ्दा यात्राको दृष्टि अझ गहिरो हुन्छ।
ढोरपाटनको गाउँ
घरहरू साना, तर कथाहरू ठूला
उपत्यकाभित्रका घरहरू टाढाबाट हेर्दा साना देखिन्छन्।
तर प्रत्येक घरको आफ्नै संसार हुन्छ।
कुनै घरको आँगनमा बच्चा खेलिरहेको हुन्छ।
कुनै घरमा वृद्ध आमाबुबा घाम तापिरहेका हुन्छन्।
कुनै घरमा पाहुनाका लागि चिया तयार हुँदै हुन्छ।
कुनै घरमा पशुलाई दाना हालिँदै हुन्छ।
कुनै गोठमा भेडाका आवाज सुनिन्छन्।
कुनै घरको छानामाथि घाँस सुकाइएको हुन्छ।
कुनै आँगनमा आलु राखिएको हुन्छ।
यिनै साना दृश्यहरूले ढोरपाटनको ठूलो कथा बनाउँछन्।
सहरको घर बन्द ढोकाजस्तो लाग्न सक्छ।
पहाडको घर भने कहिलेकाहीँ बाटोतिर फर्किएको आँखाजस्तो हुन्छ।
मानिस आउँछ कि भनेर हेर्ने।
पाहुना आउँछ कि भनेर प्रतीक्षा गर्ने।
कहिलेकाहीँ त केवल घाम हेर्न बाहिर निस्कने।
त्यहाँ जीवन अलि खुला हुन्छ।
बुकी
पाटनभन्दा माथि पुगेर भेटिने अर्को संसार
अब ढोरपाटनको सबैभन्दा गहिरो कथा सुरु हुन्छ।
बुकी।
स्थानीय भूगोलमा बुकी अर्थात् लेकका चरन क्षेत्रहरू ढोरपाटनको मौसमी जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएका छन्। बागलुङ, म्याग्दी, पूर्वी रुकुम तथा आसपासका किसानहरू वर्षायाममा आफ्ना गाईभैँसी, भेडाबाख्रा, घोडा, खच्चडलगायत चौपाया लिएर लेकतिर उक्लिने गर्छन्। स्थानीय भाषामा यसलाई “बुकी उक्लनु” भनिन्छ। सामान्यतया वैशाखतिर माथि जाने र असोजतिर तल फर्किने मौसमी चलनको उल्लेख पछिल्ला रिपोर्टहरूले गरेका छन्।
तर बुकीमा पुग्दा त्यो कुरा बुझिन्छ।
त्यहाँ गोठ छन्।
भेडाका बथान छन्।
घोडा छन्।
गाईभैँसी छन्।
घाँसे पाटन छ।
खुला आकाश छ।
बादलले छोप्ने र खोल्ने पहाड छन्।
र ती सबैको बीचमा आफ्नो चौपायासँग जीवन बिताइरहेको गोठालो छ।
सहरमा मौसम क्यालेन्डरमा बदलिन्छ।
यहाँ मौसमसँगै मानिसको बसाइ बदलिन्छ।
वसन्त आयो भने बुकीतिर उकालो।
चिसो बढ्यो भने बेँसीतिर ओरालो।
प्रकृतिको समयअनुसार जीवन मिलाउनु पर्ने।
यस्तो जीवनशैली आजको आधुनिक संसारमा दुर्लभ हुँदै गएको छ।
गर्पाछेडा
बुकीपाटनको ढोकामा खुल्ने रंगीन संसार
ढोरपाटन उपत्यकाबाट माथि लाग्दा गर्पाछेडा बुकीपाटनको महत्त्वपूर्ण प्रवेश क्षेत्रमध्ये एक बनेको छ। सार्वजनिक विवरणहरूले उपत्यकाबाट करिब चारदेखि साढे चार घण्टाको पदयात्रापछि गर्पाछेडा पुग्न सकिने र यसको उचाइ करिब चार हजार मिटरको आसपास रहेको उल्लेख गर्छन्।
तर चार घण्टाको दूरीले गर्पाछेडा बुझिँदैन।
त्यहाँ पुग्दा शरीर थाकेको हुन्छ।
तर आँखा थाक्दैन।
किनकि चारैतिर रंग।
हरियो।
रातो।
सेतो।
पहेंलो।
बैजनी।
गुलाबी।
सानासाना भुइँफूलहरू पाटनभरि फैलिएका।
उनीहरूलाई हेर्दा यस्तो लाग्छ, पहाडले आफ्नो विशाल शरीरमाथि असंख्य साना दीप बालेर राखेको छ।
चरनमा गाईभैँसी।
भेडा।
बाख्रा।
घोडा।
टाढा गोठको धुवाँ।
हावामा झुण्डिएको घण्टीको आवाज।
कहिले घाम।
कहिले वर्षा।
कहिले कुहिरो।
कहिले अचानक निलो आकाश।
गर्पाछेडा प्रकृतिको एउटा जीवित चित्रकला जस्तो लाग्छ।
बुकीका फूलहरू
प्रकृतिले लेखेको रङको महाकाव्य
बुकी फूल ढोरपाटनको पछिल्लो समयको ठूलो आकर्षण बनेको छ।
सार्वजनिक विवरणमा साउनदेखि असोजको सुरुवातसम्म बुकी क्षेत्रमा विभिन्न फूल फुल्ने उल्लेख छ। संरक्षणकर्मीहरूले स्थानीय नामसहित विभिन्न फूलको अभिलेखीकरणसमेत सुरु गरेको रिपोर्टहरूमा उल्लेख छ। दहीठेकी, राक्षस, बिसौरी, बोक्सी, राके, दूधे, ओठे, पुतली, नाकेफुली, फट्याङ्ग्री, प्याउली, मदाने र कापचुच्चेजस्ता स्थानीय नामहरू समेत संकलन गरिएको विवरण पाइन्छ।
फूलको सूची आफैँमा सुन्दर लाग्छ।
तर ती फूललाई आफ्नै आँखाले देख्दा त्यो सूचीभन्दा धेरै ठूलो कथा सुरु हुन्छ।
त्यहाँको एउटा सानो फूललाई हेर्नुस्।
उसको छेउमा कुनै ठूलो रूख छैन।
सहरको बगैँचामा जस्तो सजाइएको माटो छैन।
कसैले त्यसलाई पानी हाल्न आएको छैन।
कसैले मल हालेको छैन।
हावाले हल्लाउँछ।
वर्षाले भिजाउँछ।
चिसोले छोप्छ।
तर त्यो फुल्छ।
त्यो दृश्यले जीवनको एउटा शान्त दर्शन सुनाउँछ।
अवरोध नभएको ठाउँमा मात्र सुन्दरता जन्मिन्छ भन्ने होइन।
कठिन परिस्थितिमा फुल्न सक्ने क्षमता नै जीवनको असली सुन्दरता हो।
दहखर्क, टीकाधारा, राजवन, स्याचुन
बुकी एउटै मैदान होइन, अनेक थुम्काको संसार हो
बुकीलाई एउटै ठाउँ सम्झनु पनि यसको भूगोललाई सानो बनाउनु हो।
गर्पाछेडाबाट अगाडि बढ्दा दहखर्क, टीकाधारा, राजवन, स्याचुन, फुर्से देउराली र फागुने देउरालीजस्ता ठाउँहरू भेटिन्छन् भन्ने स्थानीय पर्यटन विवरणहरूमा उल्लेख छ।
प्रत्येक ठाउँको आफ्नै स्वभाव छ।
कतै चरन बढी।
कतै पहाड खुला।
कतै झाडी बाक्लो।
कतै फूलको रङ गाढा।
कतै बादल तलैबाट बगेजस्तो।
कतै टाढा हिमशृंखला।
टीकाधारा अझ माथिल्लो उचाइतिर पुग्ने यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण बिन्दु बनेको छ। केही हालका विवरणमा यो क्षेत्र करिब चार हजार दुई सय मिटर आसपासको उचाइमा पुग्ने उल्लेख छ।
त्यहाँ पुगेपछि शरीरले उचाइ अनुभव गर्छ।
श्वास अलि फरक हुन्छ।
चाल सुस्त हुन्छ।
तर दृष्टि भने निकै टाढासम्म पुग्छ।
यही त पहाडको अद्भुत विरोधाभास हो।
शरीर थाक्दै जान्छ।
आँखा झन् टाढा हेर्न थाल्छन्।
गोठालाको संसार
सिठ्ठी, घण्टी र घाँसबीच बाँचिरहेको एउटा पुरानो लय
बुकीमा गोठालाको जीवनलाई नजिकबाट देख्दा हाम्रो आधुनिक जीवन धेरै कृत्रिम लाग्न सक्छ।
पशु हेर्नु।
चरनमा लैजानु।
घाँस।
पानी।
गोठ।
चुलो।
फेरि साँझ पशु फर्काउनु।
अनि आगो तापेर रात काट्नु।
जीवनका यति धेरै आवश्यक कुरा यति साधारण ढाँचामा मिलेको हुन्छ।
गर्पाछेडा, टिकाडाडा, रासबन, दहखर्कजस्ता क्षेत्रहरूमा वर्षायाममा किसानहरूले घरपालुवा चौपायाका गोठ लैजाने गरेको विवरण पाइन्छ।
गाईको घाँटीमा घण्टी बज्छ।
भेडा हिँड्छ।
गोठालो आवाज दिन्छ।
हावाले त्यो आवाज टाढासम्म लैजान्छ।
त्यो दृश्य हेर्दा लाग्छ, हजारौँ वर्ष पुरानो एउटा संगीत अझै चलिरहेको छ।
हामी आधुनिक भएका छौँ।
तर प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध पनि त्यति नै पुरानो छ।
खाना अझै माटोबाट आउँछ।
पानी अझै बादलबाट आउँछ।
पशु अझै घाँसबाट बाँच्छ।
मानिस अझै सूर्य र मौसमको तालमै बाँच्छ।
गोठस्टे
जहाँ पर्यटक पाहुना मात्र होइन, केही समयका लागि गोठालाको संसारको हिस्सा बन्छ
बुकीको सौन्दर्य हेर्न जाने यात्रुका लागि अहिले गोठबासको व्यवस्था थपिन थालेको छ।
गर्पाछेडामा गोठस्टे सञ्चालन गरिएको छ, जहाँ घुम्ती टहरा वा गोठमा खाना, खाजा र बस्ने व्यवस्था मिलाइएको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। मौसमअनुसार मात्रै चल्ने यस्तो बसाइले पर्यटकलाई होटलको कृत्रिम सुविधाभन्दा भिन्न एउटा जीवन अनुभव गराउँछ।
कल्पना गर्नुस्।
दिनभरि चार घण्टा हिँड्नुभयो।
खुट्टा थाकेको छ।
अनुहारमा हावाको चिसो छ।
कपडामा पहाडको धुलो छ।
अनि साँझ गोठभित्र आगो बलिरहेको छ।
बाहिर हावा।
भित्र ताप।
बाहिर अँध्यारो।
भित्र सानो आगोको उज्यालो।
त्यो क्षणमा एउटा साधारण चियाको गिलास पनि पाँचतारे होटलको परिकारभन्दा बढी अमूल्य लाग्न सक्छ।
किनकि त्यसको स्वादमा यात्रा मिसिएको हुन्छ।
थकान मिसिएको हुन्छ।
परिश्रम मिसिएको हुन्छ।
र न्यानोपन मिसिएको हुन्छ।
पाखाथरको घरबास
होटलभन्दा पहिले भेटिने घर
ढोरपाटन उपत्यकामा घरबासको संस्कृति विस्तार हुँदै गएको छ। पाखाथरमा घरबास सञ्चालनमा आएको र यसले यात्रुलाई स्थानीय घरमै बसेर गाउँको जीवन अनुभूति गर्ने अवसर दिने विवरणहरू छन्। साथै ढोरपाटन क्षेत्रमा होटल तथा घरबासको क्षमता बढ्दै गएको समाचारहरूमा उल्लेख छ।
तर घरबासको वास्तविक अर्थ भवन होइन।
आतिथ्य हो।
तपाईं ढोकामा पुग्नुहुन्छ।
घरभित्रबाट एउटा मुस्कान आउँछ।
“बस्नुस्।”
त्यसपछि चिया।
कहिलेकाहीँ तातो खाना।
आफ्नै घरको जस्तो साधारण थाल।
भान्साको धुवाँ।
काठको गन्ध।
बाहिर पहाड।
यही नै घरबास हो।
यहाँ तपाईं ग्राहक मात्र हुनुहुन्न।
केही घण्टाका लागि भए पनि पाहुना बन्नुहुन्छ।
र पाहुना हुनुको अर्थ धेरै ठूलो हुन्छ।
पाहुना बनेर गएको ठाउँलाई उपभोग गरिँदैन।
आदर गरिन्छ।
चुल्होको ताप र स्थानीय स्वाद
भोक मेटाउने खानाभन्दा बढी, घर सम्झाउने स्वाद
पहाडमा खाना खानुको अनुभव सहरको भोजनभन्दा फरक हुन्छ।
दिनभरि यात्रा गरेपछि एउटा तातो चियाको गिलास पनि ठूलो उपहारजस्तो लाग्छ।
स्थानीय आलु।
साग।
दाल।
ढिँडो।
आँटो।
घरमा पकाइएको साधारण तरकारी।
कुनै ठाउँमा भेडाच्याङ्ग्राको मासु।
भान्साबाट आउने धुवाँ।
काठको आगो।
यी सबै मिलेर खानालाई केवल खाना नबनाई यात्राको हिस्सा बनाइदिन्छन्। स्थानीय घरबास तथा गोठबासका सन्दर्भमा आलु, लेकाली साग, आँटो, ढिँडो तथा स्थानीय पशुपालनसँग जोडिएका परिकारको उल्लेख पाइन्छ।
भोक लागेको बेला खाना मिठो हुन्छ।
तर यात्रामा खाना अर्को कारणले पनि मिठो हुन्छ।
त्यसमा ठाउँ मिसिएको हुन्छ।
तपाईंले जिब्रोले एउटा स्वाद चाखिरहनुभएको हुन्छ।
तर मनले एउटा गाउँ सम्झनामा राखिरहेको हुन्छ।
ढोरपाटनको अर्को अनुहार
पुरानो हवाईमैदान
ढोरपाटन पुगेपछि पुरानो हवाईमैदान पनि यात्रुको दृष्टिमा पर्छ।
यो ठाउँले आधुनिकताका केही पुराना पाइला सम्झाउँछ।
एक समय आकाशसँग जोडिएको यो भूमि आज यात्रुका खुट्टाले नापिन्छ।
पुरानो हवाईमैदान वरपरको भूगोलमा आज गाउँको जीवन, घोडचढी, पाटन र पर्यटकको चहलपहल मिसिएको देखिन्छ।
यो ठाउँलाई हेर्दा समयको एउटा सरल सत्य बुझिन्छ।
ठाउँहरू बदलिन्छन्।
तर स्मृतिहरूले तिनको अर्थ बोकिरहन्छन्।
उत्तरगङ्गा, स्यालपाखे र नवी
उपत्यका आफैँ एउटा यात्रा हो
ढोरपाटन उपत्यका पुगेपछि यात्रा सकिँदैन।
यथार्थमा त्यहाँबाट अर्को यात्रा सुरु हुन्छ।
उत्तरगङ्गातिर घुम्दा पानी र वनको सम्बन्ध देखिन्छ।
स्यालपाखेतिर जाँदा भूगोल फेरि नयाँ देखिन्छ।
नवीतिर पुग्दा बसोबास र प्रकृतिको अर्को सम्बन्ध भेटिन्छ।
यी क्षेत्रहरूलाई ढोरपाटन घुम्ने सहायक गन्तव्यका रूपमा हालका पर्यटन सामग्रीहरूले उल्लेख गरेका छन्।
त्यसपछि तिब्बती शरणार्थी बस्तीतर्फको यात्रा आउँछ।
छेन्टुङ गुम्बा र तिब्बती बस्ती
पहाडभित्र भेटिने अर्को सांस्कृतिक कथा
ढोरपाटनको प्राकृतिक कथा मात्र छैन।
यसको सांस्कृतिक कथा पनि छ।
आरक्ष कार्यालयबाट करिब तीन किलोमिटर पूर्वतिर रहेको छेन्टुङ गुम्बा र तिब्बती बस्तीलाई यहाँका महत्त्वपूर्ण आकर्षणमध्ये उल्लेख गरिएको छ। तिब्बती समुदायको जीवनशैली, संस्कृति र रहनसहनलाई नजिकबाट बुझ्ने ठाउँका रूपमा पनि यसको उल्लेख हुन्छ।
पहाडमा यात्रा गर्दा एउटा कुरा थाहा हुन्छ।
भूगोल एउटै भए पनि मानिसका कथा फरक हुन सक्छन्।
एउटै हावामा कसैले खेती गरेको छ।
कसैले पशुपालन गरेको छ।
कसैले व्यापार गरेको छ।
कसैले आफ्नो पुरानो मातृभूमिको सम्झना बोकेको छ।
त्यसैले ढोरपाटनलाई केवल प्रकृति हेर्ने ठाउँका रूपमा बुझ्नु फेरि अधुरो हुन्छ।
यो विभिन्न समुदायका जीवन र स्मृतिहरू भेटिने भूगोल पनि हो।
गुर्जाघाट
पहाडको अर्को ढोका
ढोरपाटनका माथिल्ला भूभागमा गुर्जाघाट एउटा अर्को उल्लेखनीय गन्तव्य हो।
त्यहाँ पुग्दा उपत्यकाको दृश्य क्रमशः पछाडि छुट्छ।
खुला पहाड।
घाँसे क्षेत्र।
चरन।
हावा।
र टाढासम्म फैलिएको हिमाली भूगोल।
यस्ता स्थानमा पुग्दा शरीरभन्दा पहिले आँखाले यात्रा गर्छ।
मानिस एक ठाउँमा उभिन्छ।
तर उसको दृष्टि धेरै कोस पर पुग्छ।
यही नै उचाइको शक्ति हो।
उचाइ बढेपछि संसार बदलिँदैन।
हामीले संसार हेर्ने ठाउँ बदलिन्छ।
जलजला
उचाइले दृश्य मात्र होइन, दृष्टि पनि बदल्छ
ढोरपाटनबाट जलजला क्षेत्रतिर पुग्नु भनेको अझ माथिल्लो संसारतिर बढ्नु हो।
हालका पर्यटन विवरणहरूमा ढोरपाटनबाट करिब २२ किलोमिटर आसपासको दूरीमा रहेको जलजला हिमाल, सूर्योदय र पहाडी भूगोल अवलोकनका लागि महत्त्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा उल्लेख भएको पाइन्छ।
जलजला पुग्ने कल्पना मात्र गर्दा पनि एउटा दृश्य मनमा आउँछ।
बिहान।
चिसो हावा।
पूर्वतिर उज्यालोको मसिनो रेखा।
अनि विस्तारै पहाडका धारहरू सुनौलो हुँदै जाने।
सूर्य पहाडपछाडिबाट उठ्छ।
पहिला एउटा धार छोइरहेको हुन्छ।
पछि अर्को।
अनि एकैछिनमा पूरा भूगोल प्रकाशले भरिन्छ।
सूर्योदयलाई हामी हरेक दिन देख्न सक्छौँ।
तर प्रत्येक सूर्योदय उस्तै हुँदैन।
जलजलामा देखिएको सूर्योदयमा यात्रा जोडिएको हुन्छ।
थकान जोडिएको हुन्छ।
प्रतीक्षा जोडिएको हुन्छ।
र त्यसैले त्यो सूर्यको प्रकाश केवल आँखामा पर्दैन।
मनमा पनि पर्छ।
किटीनी धुरी
माथि चढ्दै जाँदा बाटोभन्दा ठूलो हुँदै जाने आकाश
किटीनी धुरीतर्फ बढ्ने यात्रा केवल पदयात्रा होइन।
यो उचाइसँगको संवाद हो।
स्थानीय पर्यटन विकाससम्बन्धी विवरणमा काडेको डाँडाखेदीदेखि किटेनी जोड्ने पदमार्गलाई सहायक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने काम अघि बढाइएको उल्लेख छ।
पदमार्गमा हिँड्दा गाडी हुँदैन।
धुलोको आवाज हुँदैन।
इन्जिनको आवाज हुँदैन।
हुन्छ भने केवल आफ्नो पाइताला।
कहिलेकाहीँ चराको आवाज।
घाँसको सरसराहट।
दूर खोलाको स्वर।
र आफ्नै श्वास।
गाडीको यात्रामा प्रकृति हाम्रो अगाडि दौडिरहेको देखिन्छ।
पदमार्गमा प्रकृति हाम्रो वरिपरि हिँडिरहेको हुन्छ।
फागुने धुरी
बादलसँग एउटै बाटोमा हिँड्ने ठाउँ
ढोरपाटन आसपासका माथिल्ला गन्तव्यमा फागुने धुरीको पनि उल्लेख हुन्छ।
धुरी भन्ने शब्दमै एउटा उचाइको अनुभूति छ।
तल उपत्यका।
माथि आकाश।
बीचमा हिँडिरहेको मानिस।
बादल आएर बाटो छोप्छ।
केही समयपछि बादल हट्छ।
अनि संसार फेरि खुल्छ।
कुनै ठाउँमा प्रकृति हामीलाई देखाएर खुसी हुन्छ।
कुनै ठाउँमा देखाउन लुकाउँछ।
फागुने धुरीजस्ता ठाउँमा कुहिरो पनि दृश्यको हिस्सा हो।
किनकि पहाडलाई सधैँ पूरै देख्नुपर्छ भन्ने छैन।
कहिलेकाहीँ केही लुक्नु नै कल्पनाको सबैभन्दा ठूलो सौन्दर्य हो।
निसिलढोर र चौरीखर्क
जहाँ पाटनको कथा अझ टाढासम्म पुग्छ
निसिलढोर र चौरीखर्क पनि ढोरपाटन आसपासका माथिल्ला भूभागका आकर्षणका रूपमा उल्लेख भएका छन्।
चौरीखर्कको नाममै पशुपालनको गन्ध छ।
त्यहाँ पुग्दा खुला चरन, चौरी, भेडा, घोडा र गोठालो जीवनको कथा थप स्पष्ट हुन्छ।
निसिलढोरतिरको यात्रा गर्दा पनि उपत्यकाको परिचित दृश्यभन्दा बाहिरको उचाइ, खुलापन र मौसमी जीवन देख्न सकिन्छ।
यात्रा जति माथि जान्छ, मानिसको कृत्रिम संसार त्यति सानो हुँदै जान्छ।
माटोको गन्ध ठूलो।
आकाश ठूलो।
हावा ठूलो।
मौनता ठूलो।
र हामी ?
हामी झन् साना।
तर त्यस सानोपनमा एउटा ठूलो शान्ति हुन्छ।
जहाँ मौनता पनि एउटा भाषा हुन्छ
ढोरपाटनको जंगलमा पसेपछि आवाजलाई नयाँ अर्थ लाग्छ।
पात हल्लिन्छ।
कुनै सानो चरा उड्छ।
दूरबाट खोलाको आवाज आउँछ।
कहीं हाँगा भाँचिन्छ।
हावा रूखभित्र पस्छ।
फेरि सबै शान्त।
त्यो शान्तता खाली हुँदैन।
त्यसभित्र जीवन भरिएको हुन्छ।
ढोरपाटन शिकार आरक्षमा नाउर, झारल, थार, हिमाली भालुजस्ता वन्यजन्तु तथा डाँफे, मुनाललगायत विभिन्न चराको अभिलेख छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले यहाँ ३२ प्रजातिका स्तनधारी र १६४ प्रजातिका चराहरू अभिलेखित भएको उल्लेख गरेको छ।
तर वन्यजन्तुको वास्तविक सौन्दर्य सूचीमा छैन।
कहिलेकाहीँ तपाईंले केही देख्नु पनि नपाउन सक्नुहुन्छ।
तर जंगलमा हिँड्दा तपाईंलाई थाहा हुन्छ, यहाँ तपाईं एक्लै हुनुहुन्न।
कतै झाडीभित्र कुनै जीव छ।
कतै चराले तपाईंलाई हेरेको छ।
कतै तपाईंले देख्न नसकेको जीवन तपाईंको नजिकबाट गुज्रिएको छ।
त्यो अनुभूति नै जंगलको रहस्य हो।
प्रकृति र मानिसको सहजीवन
ढोरपाटनमा प्रकृति अलग र मानिस अलग छैनन्।
घाँस स्थानीय पशुको खाना हो।
पशु स्थानीय परिवारको जीवन हो।
पशुपालनले परिवारलाई आम्दानी दिन्छ।
गोठले यात्रुलाई अनुभव दिन्छ।
घरबासले स्थानीयलाई रोजगारी दिन्छ।
पर्यटकले स्थानीय खाना खान्छ।
स्थानीय उत्पादन किन्न सक्छ।
यसरी एउटै भूगोलमा प्रकृति, संस्कृति र अर्थतन्त्र जोडिएका छन्।
यही कारण ढोरपाटनको भविष्य केवल पर्यटक बढ्नुमा होइन।
पर्यटनले स्थानीय जीवनलाई सम्मान गर्छ कि गर्दैन भन्नेमा पनि छ।
सुन्दर ठाउँमा पुग्नु मात्र होइन, सुन्दर व्यवहार पनि चाहिन्छ
ढोरपाटनलाई प्रेम गर्नु भनेको त्यसलाई जोगाएर फर्कनु हो
घाँसे मैदानमा एउटा प्लास्टिकको बोतल छोडेर आएको यात्रुले ढोरपाटनलाई सुन्दर भने पनि उसले त्यो सुन्दरता जोगाएको हुँदैन।
फूल टिपेर फोटो खिच्नु सजिलो छ।
फूल फुल्ने वातावरण जोगाउनु कठिन छ।
स्थानीयको घरमा बिना अनुमति छिर्नु सजिलो छ।
उनीहरूको जीवनलाई सम्मान गर्नु संस्कार हो।
वन्यजन्तुको नजिक पुगेर फोटो खिच्नु उत्साहजनक लाग्न सक्छ।
तर उनीहरूको दूरी र बासस्थानको सम्मान गर्नु जिम्मेवारी हो।
त्यसैले ढोरपाटनमा यात्रुको एउटा नियम हुनुपर्छ।
जुन ठाउँले तपाईंलाई सुन्दर स्मृति दियो, त्यसलाई तपाईंले पनि सफा र सुरक्षित स्मृति दिनुपर्छ।
पानी प्रदूषित नगर्ने।
फूल अनावश्यक नटिप्ने।
फोहोर नछोड्ने।
गोठमा अनुमति बिना नजाने।
स्थानीय मानिसको तस्बिर खिच्दा अनुमति लिने।
वन्यजन्तुलाई नपछ्याउने।
स्थानीय खानालाई सम्मान गर्ने।
स्थानीय उत्पादन किन्ने।
घरबास र स्थानीय चालक, गाइड तथा व्यवसायलाई प्राथमिकता दिन सक्ने।
पर्यटकको खर्च गाउँको अर्थतन्त्रमा फर्कियो भने यात्रा केवल व्यक्तिगत रमाइलो हुँदैन।
त्यो स्थानीय जीवनमा सानो योगदान पनि बन्छ।
साँझको ढोरपाटन
घाम डुब्दा उपत्यकाले लगाउने अर्को अनुहार
ढोरपाटनको साँझ अत्यन्त सुन्दर हुन्छ।
तर यसको सुन्दरता चम्किलो छैन।
शान्त छ।
दिनभर घाममा हरियो देखिएको मैदान साँझमा बिस्तारै गाढा हुन थाल्छ।
पहाडका धारहरूमा सूर्यको अन्तिम सुनौलो प्रकाश बस्छ।
बादलका टुक्राहरू कहिले सुनौला, कहिले रातम्य हुन्छन्।
गोठका पशु फर्किरहेका हुन्छन्।
घोडाका टाप सुनिन्छन्।
भेडाहरू बथानमा फर्किन्छन्।
गोठालोको सिठ्ठी टाढासम्म जान्छ।
गाउँतिर चुलो बल्न थाल्छ।
धुवाँ आकाशतिर उठ्छ।
दिनभर घुमिरहेको पर्यटक पनि विस्तारै घरबासतिर फर्किन्छ।
त्यो समय ढोरपाटन मानौँ आफैँसँग फर्किन्छ।
दिनको चहलपहल सकिन्छ।
र प्रकृतिको मौनता फेरि ठूलो हुन्छ।
घरबासको चुलोछेउ
चिसो बाहिर।
तातो भित्र।
हातमा तातो चिया।
काठको आगो।
कुनै घरबेटीको मुस्कान।
कसैले आजको यात्रा सम्झिरहेको।
कसैले पुरानो पुल।
कसैले बुकी।
कसैले देखेको घोडा।
कसैले खिचेको फूल।
कसैले भोलि जलजला जाने योजना।
कसैले किटीनी धुरी।
यात्राका सबै दृश्यहरू एकैचोटि शब्दमा फर्किन्छन्।
यहीँ थाहा हुन्छ, यात्रा केवल हामीले देखेका ठाउँहरूको सङ्ख्या होइन।
हामीले ती ठाउँसँग बनाएको सम्बन्ध हो।
रात, तारा र आफूभित्र फर्किने यात्रा
मौनताले कहिलेकाहीँ सबैभन्दा धेरै बोल्छ
रात गहिरिँदै जान्छ।
घरबाहिर अँध्यारो।
वरिपरि पहाड।
टाढा खोलाको स्वर।
गोठमा पशुको हल्का आवाज।
अनि माथि आकाश।
सहरमा आकाश बत्तीले टुक्रिएको हुन्छ।
यहाँ आकाश आफैँ उज्यालो हुन्छ।
ताराहरू देखिन्छन्।
धेरै।
स्पष्ट।
गहिरा।
त्यतिबेला बाल्यकाल सम्झना आउन सक्छ।
घरको छत।
आमाले सुनाएको कथा।
बुबाले आकाशतिर देखाएको तारा।
चिसो हावा।
निदाउनुअघि आकाश हेर्ने बानी।
जीवनमा धेरै कुरा आधुनिक हुँदै जाँदा हामीले यी साना आनन्दहरू गुमाएका रहेछौँ।
ढोरपाटनको रातले ती पुराना दिनहरू फिर्ता ल्याउँछ।
उसले नयाँ संसार दिएको मात्र होइन।
हामीभित्र कतै हराइसकेको पुरानो संसार फिर्ता दिएको हुन्छ।
आफूलाई सोधिने केही प्रश्न
त्यो रात सुत्नुअघि मनले केही प्रश्न सोध्न सक्छ।
म वास्तवमा के खोजिरहेको छु ?
मैले किन यति धेरै हतार गरेको ?
किन हरेक क्षणलाई मोबाइलको पर्दामा राख्न खोज्दैछु ?
कति कुरा जीवनमा अनावश्यक बोकेको छु ?
कति मानिसलाई समय दिन बाँकी छ ?
कति प्रकृति हेर्न बाँकी छ ?
कति सपनाहरू अझै थन्किएका छन् ?
यात्राले उत्तर दिनैपर्छ भन्ने छैन।
कहिलेकाहीँ सही प्रश्न भेटिनु नै ठूलो कुरा हुन्छ।
ढोरपाटनको ठूलो उपकार पनि यही हो।
यसले जीवनको सबै प्रश्नको उत्तर दिँदैन।
तर सही प्रश्न सोध्ने शान्ति दिन्छ।
फर्किने बाटो
उही मोडहरू, तर बदलिएको यात्रु
अन्ततः फर्किने दिन आउँछ।
हिजो उकालो लागेको बाटो आज ओरालो हुन्छ।
उही बोबाङ।
उही अधिकारीचौर।
उही बाटो।
उही खोला।
उही पहाड।
उही मोड।
तर एउटा कुरा फरक हुन्छ।
हामी।
जाँदा हामी ढोरपाटन पुग्न खोजिरहेका थियौँ।
फर्किँदा हामी ढोरपाटन छोड्न मन नलागिरहेको हुन्छ।
जाँदा पुरानो पुल एउटा दृश्य थियो।
फर्किँदा त्यो इतिहास हुन्छ।
जाँदा मैदान एउटा हरियो ठाउँ थियो।
फर्किँदा त्यो जीवनको प्रतीक हुन्छ।
जाँदा बुकीमा फूल देखेका थियौँ।
फर्किँदा ती फूलले हामीलाई जीवनबारे केही सिकाएका हुन्छन्।
जाँदा घरबास एउटा बस्ने ठाउँ थियो।
फर्किँदा त्यहाँको मानिसको अनुहार सम्झनामा हुन्छ।
यात्राको यही जादु हो।
दृश्य उही रहन्छ।
अर्थ बदलिन्छ।
उही पुरानो पुल फेरि देखिन्छ
गाडी तल झर्दै गर्दा एकपटक फेरि त्यो पुरानो पुल सम्झना आउँछ।
दुई सय वर्ष।
कति पुस्ता।
कति मानिस।
कति कथा।
कति वर्षा।
कति हिउँ।
कति घाम।
कति बाढी।
त्यसले सबै सह्यो।
अझै उभिएको छ।
अनि अचानक आफ्नो जीवन सम्झना आउँछ।
हामी त कति सानो कठिनाइमा थाक्छौँ।
एउटा असफलतामा आफू सकिएको ठान्छौँ।
एउटा अस्वीकारमा सपना छोड्छौँ।
एउटा कठिन मोडमा फर्किन चाहन्छौँ।
पुरानो पुलले केही भन्दैन।
तर त्यसको मौनता नै उत्तरजस्तो लाग्छ।
अडिग भएर बस्नुको अर्थ दुःख नहुनु होइन।
दुःखका बीच पनि आफ्नो काम गरिरहनु हो।
एउटा अज्ञात निर्माताको स्मृति
त्यो पुल कसले बनायो ?
उसको नाम इतिहासमा कतै होला, नहोला।
तर उसको श्रम छ।
त्यसैले इतिहास केवल राजा र दरबारले बनाउँदैनन्।
इतिहास साधारण मानिसका हातले पनि बन्छ।
कसैले पुल बनाउँछ।
कसैले बाटो बनाउँछ।
कसैले खेत जोत्छ।
कसैले घर बनाउँछ।
कसैले विद्यालय बनाउँछ।
कसैले बिरामी बोक्छ।
कसैले अपरिचित यात्रुलाई चिया दिन्छ।
कसैले आफ्नो गोठमा रात बस्न दिन्छ।
यी सबै कामहरू इतिहासका ठूला शीर्षक नबन्न सक्छन्।
तर मानिसको संसार यिनैबाट टिकेको हुन्छ।
त्यसैले ढोरपाटनबाट फर्किँदा मनले एउटा प्रश्न लिएर फर्किन्छ।
म आफूपछि के छोडेर जाँदैछु ?
वैकल्पिक बाटाहरू पनि यही कथाका हिस्सा हुन्
ढोरपाटन केवल एउटा सडकबाट पुगिने ठाउँ होइन।
बुर्तिबाङ, अधिकारीचौर र बोबाङ हुँदै जाने मुख्य मार्गबाहेक म्याग्दीको बेनीतर्फबाट धवलागिरि गाउँपालिकाको मुना हुँदै मरेनी र जलजला भएर पैदल आउने बाटोबारे पनि विवरण छन्। पूर्वी रुकुमको तकसेरा हुँदै आउने मार्ग पनि उल्लेख गरिएको छ। ढोरपाटनसँग गुरिल्ला पदमार्गको सम्बन्ध भएकाले यो क्षेत्र अझ परको हिमाली यात्रा र डोल्पातर्फ जाने पदयात्रासँग समेत जोडिन्छ।
यसले एउटा ठूलो कुरा देखाउँछ।
ढोरपाटन एउटै प्रवेशद्वार भएको ठाउँ होइन।
यो अनेक बाटाको संगम हो।
जसरी मानिसको जीवनमा पुग्ने बाटाहरू धेरै हुन्छन्, त्यसरी नै ढोरपाटनसम्म पुग्ने बाटाहरू पनि धेरै छन्।
तर सबै बाटोले अन्ततः एउटै कुरा सिकाउँछन्।
पहाडलाई जित्न सकिँदैन।
पहाडसँग हिँड्नुपर्छ।
ढोरपाटनको प्रशंसा
मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्दा पनि शब्दहरू अपुग हुन्छन्
ढोरपाटनको वर्णन गर्दा “सुन्दर” शब्द धेरैपटक आउँछ।
तर सायद त्यो शब्द पर्याप्त छैन।
किनकि सुन्दर त फूल पनि हुन्छ।
सुन्दर त घर पनि हुन्छ।
सुन्दर त हिमाल पनि हुन्छ।
तर ढोरपाटनको सुन्दरता यी सबैलाई एउटै जीवनमा जोडेर बनिएको सुन्दरता हो।
यो पहाडको सुन्दरता हो।
यो मैदानको सुन्दरता हो।
तर मैदानमा चर्ने पशुको पनि।
यो फूलको सुन्दरता हो।
तर त्यो फूल फुल्न दिने मौसमको पनि।
यो गोठको सुन्दरता हो।
तर गोठालाको पसिनाको पनि।
यो घरबासको सुन्दरता हो।
तर पाहुनालाई न्यानो खाना दिने हातको पनि।
यो पुरानो पुलको सुन्दरता हो।
तर त्यसलाई बनाउने अज्ञात श्रमिकको पनि।
यो खोलाको सुन्दरता हो।
तर त्यो पानीमा आश्रित जीवनको पनि।
त्यसैले ढोरपाटनलाई मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्नुपर्दा म पहाड मात्रको प्रशंसा गर्न चाहन्नँ।
म यहाँको सम्बन्धको प्रशंसा गर्न चाहन्छु।
मानिस र प्रकृतिको सम्बन्ध।
गोठालो र पशुको सम्बन्ध।
पानी र मैदानको सम्बन्ध।
बुकी र फूलको सम्बन्ध।
घर र पाहुनाको सम्बन्ध।
अतीत र वर्तमानको सम्बन्ध।
र अन्ततः मानिस र आफ्नै मनको सम्बन्ध।
यही सम्बन्धले ढोरपाटनलाई असाधारण बनाउँछ।
एउटा फूल, एउटा गोठ र एउटा आकाश
कहिलेकाहीँ ठूलो दर्शन बुझ्न ठूलो कुरा चाहिँदैन।
ढोरपाटनको बुकीमा एउटा सानो फूल हेर्नुस्।
उसको अस्तित्व कति सानो।
तर ऊ आफ्नो मौसममा पूर्ण रूपमा फुलेको छ।
त्यसपछि एउटा गोठ हेर्नुस्।
ढुंगा र काठबाट बनेको।
बाहिर हजारौँ तारा।
भित्र सानो आगो।
त्यसपछि माथि आकाश हेर्नुस्।
त्यसको अन्त्य देखिँदैन।
फूलले भन्छ।
फुल्नलाई ठूलो हुनुपर्दैन।
गोठले भन्छ।
सुखका लागि ठूलो घर चाहिँदैन।
आकाशले भन्छ।
जीवन तिमीले सोचेभन्दा धेरै ठूलो छ।
यही तीनवटा कुरा बुझ्न पाए पनि ढोरपाटनको यात्रा सफल हुन्छ।
यहाँ समय पनि बिस्तारै हिँड्छ
ढोरपाटनको अर्को अनौठो अनुभव समय हो।
सहरमा बिहान उठेपछि दिन दौडिन्छ।
बैठक।
फोन।
काम।
सन्देश।
यातायात।
बजार।
फेरि रात।
यहाँ एउटा दिन लामो लाग्छ।
बिहानको हावा सम्झन सकिन्छ।
दिउँसोको घाम।
मैदानमा हिँडाइ।
घोडा।
भेडा।
चिया।
फूल।
साँझको रंग।
रातको तारा।
त्यसैले यहाँ समय घडीमा होइन, अनुभवमा नापिन्छ।
सायद जीवनको वास्तविक समय पनि यही हो।
हामीले बिताएको समय होइन।
हामीले महसुस गरेको समय।
ढोरपाटनको मौनता
ढोरपाटनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति सायद यसको मौनता हो।
शहरका आवाज कम भएपछि आफ्नै आवाज सुनिन्छ।
गाडीको आवाज हराएपछि खोलाको आवाज सुनिन्छ।
मोबाइलको सूचना बन्द भएपछि हावाको आवाज सुनिन्छ।
मानिसहरूको भीड कम भएपछि आफ्नो विचारको भीड देखिन्छ।
र त्यहीँ एउटा अर्को यात्रा सुरु हुन्छ।
बाहिरको ढोरपाटन सकिएपछि भित्रको ढोरपाटन सुरु हुन्छ।
फर्किएपछि बाँकी रहने कुरा
घर फर्किन्छ।
ब्याग खोलिन्छ।
कपडा धुलोले भरिएको हुन्छ।
जूता माटोले ढाकिएको हुन्छ।
मोबाइलमा सयौँ तस्बिर हुन्छन्।
क्यामेरामा पहाड।
मैदान।
पुल।
घोडा।
फूल।
घर।
गोठ।
खोला।
तर केही दिनपछि तस्बिरहरू हेर्न कम हुन्छ।
त्यसपछि स्मृति आफैँ आउँछ।
कुनै बिहान चिसो हावा लाग्दा ढोरपाटन सम्झना आउँछ।
कुनै चिया खाँदा घरबास सम्झना आउँछ।
कुनै पुल देख्दा त्यो पुरानो पुल सम्झना आउँछ।
कुनै फूल देख्दा बुकी सम्झना आउँछ।
कुनै घोडाको टाप सुन्दा त्यो मैदान सम्झना आउँछ।
कुनै बादल पहाडमाथि बसेको देख्दा देउराली सम्झना आउँछ।
र एक दिन अचानक मनले भन्छ।
फेरि जान पाए हुन्थ्यो।
त्यसैबेला थाहा हुन्छ।
हामी ढोरपाटनबाट फर्किएका छैनौँ।
ढोरपाटन हामीभित्र फर्किएर आएको छ।
अन्तिम प्रणाम
ढोरपाटनलाई
ढोरपाटनको बारेमा कति लेखे पनि केही न केही छुट्छ।
पहाड छुट्छ।
कुनै गोठ छुट्छ।
कुनै स्थानीयको मुस्कान छुट्छ।
कुनै सानो खोला छुट्छ।
कुनै घुम्ती छुट्छ।
कुनै नाम नखुलेको फूल छुट्छ।
कुनै अज्ञात बाटो छुट्छ।
कुनै बादल छुट्छ।
कुनै सूर्योदय छुट्छ।
कुनै साँझ छुट्छ।
कुनै तारा छुट्छ।
किनकि ढोरपाटन आफैँ एउटा विशाल किताब हो।
हामीले त्यसको केही पाना मात्र पढ्न सक्छौँ।
तर केही किताबका पाना यस्ता हुन्छन्, जुन पढिसकेपछि पनि जीवनभर मनभित्र खुलिरहन्छन्।
ढोरपाटन त्यस्तै किताब हो।
पोखराबाट सुरु भएको त्यो यात्रा केवल ढोरपाटनसम्म पुग्नका लागि थिएन।
बुर्तिबाङले विश्राम दियो।
अधिकारीचौरले उकालो दियो।
बोबाङले धैर्य दियो।
देउरालीले दृष्टि दियो।
पुरानो काठेपुलले इतिहास दियो।
उत्तरगङ्गाले गति दियो।
ढोरपाटनको मैदानले खुलापन दियो।
घोडाले स्वतन्त्रताको अनुभूति दियो।
बुकीले सहनशीलता दियो।
गर्पाछेडाले श्रम र सौन्दर्य एकै ठाउँमा हुन्छ भन्ने देखायो।
दहखर्कले चरनको अर्थ सुनायो।
टीकाधाराले उचाइको मूल्य बुझायो।
राजवन र स्याचुनले माथिल्लो पाटनको रहस्य देखाए।
फुर्से देउराली र फागुने देउरालीले बादलसँग हिँड्न सिकाए।
पाखाथरले घरबासको न्यानोपन दियो।
छेन्टुङ गुम्बा र तिब्बती बस्तीले संस्कृतिको अर्को पाटा देखाए।
स्यालपाखे र नवीले उपत्यकाको फैलावट देखाए।
पुरानो हवाईमैदानले समयको परिवर्तन सम्झायो।
गुर्जाघाटले अर्को उचाइतिर बोलायो।
जलजलाले बिहानको अर्थ फरक बनायो।
किटीनी धुरीले आँखालाई अझ टाढा पुर्यायो।
फागुने धुरी, निसिलढोर र चौरीखर्कले ढोरपाटन कुनै एउटै मैदान नभई विशाल हिमाली संसार हो भन्ने अनुभूति दिए।
अनि रातले ?
रातले हामीलाई हामीसँगै छोडिदियो।
तारामुनि।
मौनताभित्र।
आफ्नै प्रश्नहरूसँग।
त्यो रात सायद ढोरपाटनले कुनै शब्द बोलेन।
तर मनले पहिलोपटक धेरै कुरा सुन्यो।
ढोरपाटन
जहाँ बाटो नै उद्देश्य हो
यदि तपाईंलाई कहिल्यै लाग्छ कि जीवन धेरै हतारिएको छ, ढोरपाटन सम्झनुस्।
यदि तपाईंले आफ्नै आवाज सुन्न छोड्नुभएको छ भने, ढोरपाटन जानुस्।
यदि सहरको भीडमा आफू हराएको जस्तो लाग्छ भने, कुनै दिन त्यो पहाडी बाटो समात्नुस्।
बुर्तिबाङ पार गर्नुस्।
अधिकारीचौर पार गर्नुस्।
बोबाङ हुँदै उकालो चढ्नुस्।
देउरालीमा पुगेर एकछिन रोक्नुस्।
पुरानो पुल भेट्नुस्।
खोलाको आवाज सुन्नुस्।
ढोरपाटनको मैदानमा उभिनुस्।
घोडा चरेको हेर्नुस्।
गोठालाको सिठ्ठी सुन्नुस्।
बुकीका फूललाई नछोई आँखाले मात्र अँगाल्नुस्।
गर्पाछेडासम्म हिँड्न सक्नुभयो भने हिँड्नुस्।
गोठबासमा बस्नुस्।
पाखाथरको घरबासमा चिया खानुस्।
जलजलाको सूर्योदय पर्खनुस्।
किटीनी धुरीको हावा महसुस गर्नुस्।
र कुनै एउटा रात मोबाइल पर राखेर आकाश हेर्नुस्।
सायद त्यहाँ तपाईंले कुनै नयाँ कुरा पाउनुहुन्न।
सायद तपाईंले पहिलेबाट आफूसँगै रहेको एउटा कुरा फेरि भेट्नुहुन्छ।
आफ्नो शान्ति।
आफ्नो धैर्य।
आफ्नो सपना।
आफ्नो बाल्यकाल।
आफ्नो मौनता।
आफूलाई।
त्यसैले ढोरपाटनलाई केवल एउटा पर्यटकीय ठाउँ भनेर बोलाउनु मलाई पर्याप्त लाग्दैन।
यो एउटा खुला विद्यालय हो।
यहाँ पहाड शिक्षक हुन्।
खोला पाठ हो।
घाँस पुस्तक हो।
फूल कविता हो।
गोठालो जीवनको व्याख्या हो।
पुरानो पुल इतिहास हो।
घरबास आत्मीयता हो।
जंगल मौनता हो।
आकाश सम्भावना हो।
र बाटो ?
बाटो नै जीवन हो।
किनकि अन्ततः हामी सबै कुनै न कुनै ढोरपाटनतर्फ हिँडिरहेका हुन्छौँ।
हामी सबैको जीवनमा एउटा उकालो हुन्छ।
एउटा घुम्ती हुन्छ।
एउटा पुरानो पुल हुन्छ।
एउटा खोला हुन्छ।
एउटा विशाल मैदान हुन्छ।
एउटा यस्तो ठाउँ हुन्छ, जहाँ पुगेर हामी केही समय रोकिएर पछाडि फर्केर हेर्छौँ।
अनि भन्छौँ।
यति लामो बाटो आएछु।
तर अचम्म !
सबैभन्दा ठूलो यात्रा त भित्र पो भएछ।
ढोरपाटनमा गएका मानिसहरू सायद त्यहाँबाट फर्कन्छन्।
तर ढोरपाटन उनीहरूबाट फर्किँदैन।
त्यसले मनको कुनै कुनामा आफ्नो एउटा मैदान बनाइसकेको हुन्छ।
जहाँ हावा चलिरहन्छ।
जहाँ घाँस हल्लिरहन्छ।
जहाँ एउटा पुरानो पुलमाथि समय उभिइरहन्छ।
जहाँ उत्तरगङ्गा निरन्तर बगिरहन्छ।
जहाँ बुकीका फूल हरेक वर्ष फेरि फुल्छन्।
जहाँ गोठालाको सिठ्ठी बादलसँग हराउँछ।
र जहाँ कुनै एक यात्रु, धेरै वर्षपछि पनि, आँखा बन्द गरेर फेरि उही बाटो हिँडिरहेको हुन्छ।
ढोरपाटन त्यही बाटो हो।
त्यो यात्रा हो।
त्यो स्मृति हो।
र अन्ततः, त्यो आफूभित्र फर्किने एउटा अत्यन्त सुन्दर बहाना हो।
लेखक: प्रतीक ज्ञवाली
रामपुर, चितवन
Comments
Post a Comment